Với hầu hết các nhà đầu tư quốc tế khi đó, Việt Nam là một vùng đất đầy bất trắc, nơi thất bại có thể dễ dàng xảy ra hơn thành công. Rất nhiều người đã đến rồi lại vội vã rút lui. Nhưng với ông Kenneth Atkinson, vùng đất hoang sơ ấy lại là nơi thắp lên một linh cảm mãnh liệt. Thế nhưng, chính giữa lằn ranh của những biến động khu vực và sự bất định cá nhân ấy, một linh cảm mạnh mẽ đã trỗi dậy trong ông: Đây có lẽ là nơi mình sẽ gắn bó dài lâu.
Sinh ra tại Manchester (Anh) và tốt nghiệp Đại học Sheffield, Kenneth Atkinson vốn đã có một sự nghiệp tài chính vững chắc khi tự thành lập công ty tư vấn đầu tư riêng tại Hong Kong (Trung Quốc). Thế nhưng, chuyến đi đến Việt Nam vào cuối thập niên 1980 đã thay đổi hoàn toàn quỹ đạo của ông. Để chuẩn bị cho hành trình này, vị chuyên gia buộc phải trải qua một "khóa học cấp tốc" về lịch sử Việt Nam, một quốc gia đang vật lộn với khó khăn thời hậu chiến.
Năm 1989, ba năm sau khi Đại hội VI chính thức 'ấn nút' khởi động công cuộc Đổi Mới, nền kinh tế Việt Nam vẫn đang vật lộn trong cơn dư chấn của thời kỳ bao cấp. Lạm phát từng có thời điểm chạm mức phi mã, hạ tầng đô thị cũ kỹ và sự cấm vận kinh tế tạo ra một bức tường thành cô lập mọi nỗ lực thu hút ngoại lực.
Dù chính sách Đổi Mới đã nhen nhóm từ năm 1986, nhưng dưới sức ép của lệnh cấm vận từ Mỹ và một hệ thống pháp lý chắp vá, thu nhập bình quân đầu người vẫn 'nằm bẹp' dưới mức 100 USD/năm. Đứng trước bờ vực cạn kiệt nguồn lực và không còn bất kỳ phương án dự phòng nào. Đổi Mới là con đường duy nhất.
Vô số nhà đầu tư quốc tế đến tìm kiếm cơ hội tại Việt Nam đã nhanh chóng vỡ mộng và rút lui trong im lặng. Bản thân ông Ken cũng thừa nhận, quyết định đến thị trường lúc bấy giờ là "không thể nào liều lĩnh hơn". Nhưng ông vẫn quyết định đặt cược.
Tháng 11/1989, Kenneth mang theo bản hợp đồng tư vấn khách sạn trị giá 20 triệu USD, một trong những dự án FDI khổng lồ thời điểm đó, lần đầu tiên đặt chân tới Hà Nội. Việc huy động vốn gần như không có lời giải. Các ngân hàng trong nước khi đó chưa quen với tín dụng thương mại, trong khi các tổ chức tài chính quốc tế lại dè dặt trước một thị trường còn chịu ảnh hưởng của cấm vận. Mỗi phương án tài chính đưa ra đều vấp phải những giới hạn mà bản thân hệ thống chưa thể vượt qua.
Song song với đó, khung pháp lý cho đầu tư nước ngoài vẫn đang trong giai đoạn hình thành. Quy trình cấp phép kéo dài, thiếu nhất quán, đặc biệt với những dự án liên quan đến đất công, khiến mỗi lần điều chỉnh lại đồng nghĩa với việc phải quay về gần như từ đầu.
Ngay cả những điều kiện hỗ trợ cơ bản cho một dự án quy mô lớn, từ tư vấn, pháp lý đến vận hành chưa thực sự tồn tại như một hệ sinh thái hoàn chỉnh. Một thương vụ có thể hợp lý trên giấy, nhưng khi đi vào thực tế lại thiếu những "mắt xích" cần thiết để vận hành trơn tru.
Dù đã nhiều lần tìm cách tháo gỡ và thậm chí đổi chủ đầu tư tới ba lần, dự án cuối cùng vẫn không thể thành hình. Đây vẫn là một dự án thành công, dự án này đã chứng minh một điều quan trọng hơn: Việt Nam hoàn toàn có thể là điểm đến của những thương vụ đầu tư quy mô quốc tế, ngay cả khi các điều kiện thị trường còn chưa hoàn thiện.
Bất chấp những khó khăn gặp phải, Kenneth Atkinson vẫn chọn ở lại Việt Nam. Bởi lẽ, ông nhìn thấy con người nơi đây luôn tồn tại một năng lượng rực cháy và sự kiên cường vươn lên. Tin chắc rằng "lệnh cấm vận rồi sẽ được gỡ bỏ", ông quyết định tự tay xây những viên gạch đầu tiên để đón đầu làn sóng ấy.
Trong bối cảnh Luật tư vấn nước ngoài vừa mở ra những cánh cửa đầu tiên nhưng môi trường kinh doanh vẫn thiếu một khung vận hành rõ ràng, ông phát triển khai hoạt động thông qua mô hình hợp tác với Cholimex, cung cấp dịch vụ tư vấn cho doanh nghiệp nước ngoài việc tìm kiếm cơ hội. Đó không phải là một bước đi mở rộng, mà là cách anh tự đặt mình vào "tầng nhẹ" của một cấu trúc kinh tế đang trong quá trình hình thành.
"Tôi đã sẵn sàng hỗ trợ các công ty nước ngoài làm ăn tại Việt Nam và cũng quyết định giúp họ kiếm tiền tại đây", ông nhớ lại.
Những năm sau đó, thị trường bắt đầu thay đổi nhưng không đi theo một đường thẳng. Khi Mỹ chính thức bỏ lệnh cấm vận vào năm 1994, dòng vốn quốc tế tăng dần quay trở lại, các tập đoàn nước ngoài bắt đầu nhìn Việt Nam với một ánh mắt khác. Đây không chỉ là một bước mở rộng mà là một nước đi đón đầu.
Bởi với ông, việc bỏ cấm vận không đơn thuần là một sự kiện chính trị mà là tín hiệu cho thấy Việt Nam sớm trở thành điểm đến mới của các tập đoàn quốc tế một "thỏi nam châm" của dòng vốn toàn cầu.
Đến năm 1996, khi sóng sóng đầu tư vẫn chưa ổn định và môi trường kinh doanh còn nhiều bất định, doanh nghiệp của ông rơi vào giai đoạn khó khăn nhất. Có thời điểm, tài khoản chỉ còn 5.000 USD, trong khi lương hàng tháng đã lên tới 3.000 USD. Sau khi trả lương, số tiền còn lại chỉ đủ cho một tấm vé máy bay một chiều rời khỏi Việt Nam.
Và khi được hỏi về "kế hoạch B" quay lại Hong Kong (Trung Quốc) hay trở về Anh, câu trả lời của người sáng lập Grant Thornton Việt Nam chỉ có một: "Tôi không có kế hoạch B. Tôi chỉ có kế hoạch A: xây dựng một công việc kinh doanh tại Việt Nam."
Sau giai đoạn khó khăn nhất, lựa chọn ở lại đã nhanh chóng chuyển thành lợi thế khi thị trường bắt đầu định hình rõ nét hơn. Việt Nam đẩy mạnh cải cách doanh nghiệp nhà nước, nhu cầu về tư vấn tài chính và kiểm toán dần hình thành.
Ông Kenneth Atkinson đã đưa ra một quyết định táo bạo, chấm dứt mô hình hợp tác BCC, chuyển sang hợp tác với Bourne Griffiths và đưa Grant Thornton Vietnam vận hành theo các chuẩn mực quốc tế đánh dấu bước chuyển từ thử nghiệm sang xây dựng hệ thống bài bản.
Cú hích lớn đến khi công ty giành được quyền tư vấn cho chương trình cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước do Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) tài trợ, phối hợp cùng Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính. Chỉ trong một năm triển khai, dự án không chỉ hoàn thành đúng tiến độ mà còn được ADB đánh giá là một trong những chương trình hiệu quả nhất tại châu Á, đưa tên tuổi Grant Thornton trở thành một đơn vị tư vấn đáng chú ý tại Việt Nam.
Trong cuốn sách với tiêu đề "Không bao giờ nói không: Hành trình từ Saddleworth tới Sài Gòn", Kenneth Atkinson đã kể lại một kỷ niệm rất thú vị đã giúp Grant Thornton trúng thầu dự án với ADB.
Ông viết, tại buổi tiệc mang tính quyết định với các cán bộ Bộ Tài chính, bầu không khí diễn biến khá bất lợi. Phía đối tác tỏ ra e ngại, cho rằng Grant Thornton quy mô còn quá nhỏ, chưa đủ tầm vóc để gánh vác một dự án quốc gia nếu đem so với danh sách thành tích dài dằng dặc của các "ông lớn" khác. Khi không khí bàn tiệc chùng xuống và nguy cơ tuột mất hợp đồng hiện rõ, Kenneth Atkinson quyết định đổi chiến thuật bằng một câu hỏi:
"Các anh ủng hộ đội bóng nào?"
"Manchester United!" – Gần như cả bàn đồng thanh.
Bắt trúng "tần số", Kenneth lập tức đáp lời với vẻ đầy tự hào: "Thật sao? Tôi cũng vậy. Tôi lại còn đến từ Manchester, và Grant Thornton chính là đơn vị kiểm toán cho câu lạc bộ MU đấy!"
Bầu không khí thay đổi chớp nhoáng như thể Sir Alex Ferguson vừa bước vào phòng. Sự dè dặt ban đầu bị quét sạch, dự án triệu đô tạm thời bị gác lại để nhường chỗ cho những ly whisky và những câu chuyện bất tận về Quỷ đỏ thành Manchester đến tận khuya.
Nhờ sự tự tin bùng nổ đêm đó, Grant Thornton lọt vào danh sách rút gọn, xuất sắc trúng thầu và biến đây thành dự án được ADB đánh giá là quản lý tốt nhất châu Á thời điểm bấy giờ.
Có một sự thật thú vị ở phút bù giờ: Một năm sau, tại hội nghị toàn cầu của công ty, Kenneth mới tá hỏa phát hiện ra KPMG đã nẫng tay trên hợp đồng kiểm toán của MU từ... năm trước. Tức là ngay tại bữa tối lịch sử đó, Grant Thornton thực chất không còn là đơn vị kiểm toán cho đội bóng này nữa!
Nhưng với ông, kết quả ấy không phải là sự "may mắn", mà là minh chứng cho một nguyên tắc đơn giản: "Thời điểm là tất cả, thể thao là chất keo gắn kết tuyệt vời, và đôi khi... sự không biết lại là một ân huệ!"
Cùng với quá trình hội nhập ngày càng sâu rộng, đặc biệt sau khi Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới năm 2007, nhu cầu về kiểm toán và tư vấn tiếp tục bùng nổ theo quy mô nền kinh tế. Đến năm 2013, Grant Thornton Vietnam tiến hành sáp nhập chiến lược với Nexia ACPA, mở rộng quy mô và hoàn thiện chuỗi dịch vụ từ tư vấn quốc tế đến kiểm toán và thuế nội địa một bước đi nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.
Những con số tăng trưởng GDP ấn tượng hay dòng vốn FDI hàng tỷ USD không đủ sức giải thích tại sao Kenneth Atkinson lại gắn bó hơn 37 năm với Việt Nam.
Câu trả lời thực sự nằm ở những trải nghiệm đặc biệt về con người nơi đây. Năm 1996, sau ca phẫu thuật tại Hong Kong (Trung Quốc), ông trở lại TP.HCM trong tình trạng sức khỏe suy giảm. Khi ông đi bộ đến văn phòng, trên quãng đường ấy, một người xe ôm lặng lẽ chạy theo, đề nghị chở giúp và kiên quyết không nhận tiền. Những người bán hàng quen dọc đường thì gọi với theo hỏi han sức khỏe, động viên ông.
"Ngay lúc đó, tôi cảm nhận mình thuộc về Việt Nam, như đang ở trong một gia đình", ông nhớ lại. "Điều đó thôi thúc tôi ở lại và đóng góp nhiều hơn".
Hai năm sau, năm 1998, một trải nghiệm khác lại khắc sâu trong tâm trí ông. Khi người dân đổ ra đường ăn mừng sau trận bóng đá với Singapore, dòng người cuồng nhiệt phủ kín các con phố, cờ đỏ sao vàng rực lên trong đêm. Không khí ấy, không hoàn toàn gắn với thắng thua, mà phản ánh một nguồn năng lượng xã hội rất đặc biệt.
Bốn thập kỷ trôi qua, bối cảnh kinh tế Việt Nam đã dần thay đổi. Chỉ trong giai đoạn 2016–2025, quy mô GDP Việt Nam gần như tăng gấp đôi, vượt 510 tỷ USD, thu nhập bình quân đầu người đạt hơn 5.000 USD. Từ một nền kinh tế từng bị cô lập, Việt Nam đã vươn lên nhóm 32 nền kinh tế lớn nhất thế giới, nằm trong top 20 về thương mại và thu hút FDI, với mạng lưới 17 hiệp định thương mại tự do kết nối hơn 60 đối tác.
Xuyên suốt hành trình đó, Kenneth Atkinson là một trong số ít những người có mặt từ đầu và đi cùng thị trường qua từng giai đoạn. Hiện nay, Việt Nam tiếp tục bước vào một làn sóng cải cách mới, với trọng tâm là tinh gọn bộ máy, cải cách thể chế và tái cấu trúc nền kinh tế. Nhiều chuyên gia gọi đây là bước chuyển sang "Đổi Mới 2.0".
"Tôi cảm thấy may mắn khi được chứng kiến và làm việc tại Việt Nam trong suốt quá trình chuyển mình đó. Dù có không ít thăng trầm, tôi tự hào vì mình đã góp một phần nhỏ vào sự thay đổi chung", ông chia sẻ.
Hơn ba thập kỷ gắn bó, Kenneth Atkinson đã đi qua gần như trọn vẹn hành trình chuyển mình của nền kinh tế Việt Nam từ những ngày đầu mở cửa, giai đoạn bấp bênh đến khi thị trường định hình và hội nhập với thế giới.
Nhìn lại chặng đường 40 năm Đổi Mới, Việt Nam đã bước vào một giai đoạn phát triển mới với những mục tiêu dài hạn rõ ràng hơn, tập trung nâng cao chất lượng tăng trưởng và phát triển bền vững.
Đó cũng là nền tảng để đất nước tự tin bước vào "kỷ nguyên vươn mình của dân tộc" với khát vọng lớn và quyết tâm xây dựng một Việt Nam hùng cường, phồn vinh, hạnh phúc.