Thị trường bán lẻ điện máy Việt Nam những năm 2000 từng chứng kiến giai đoạn bùng nổ với hàng loạt chuỗi siêu thị ra đời. Thời điểm đó, nhiều thương hiệu đình đám như Nguyễn Kim, Thiên Hòa, Phan Khang, Điện máy Chợ Lớn, Trần Anh, Lộc Lê, Tự Do, Best Carings... cạnh tranh quyết liệt. Tuy nhiên, sau hơn 2 thập niên, phần lớn các chuỗi này đã thu hẹp quy mô, sáp nhập hoặc rời khỏi thị trường.
Qua rồi thời hoàng kim
Một trong những cái tên từng nổi bật là Nguyễn Kim. Chuỗi này phát triển mạnh từ Nam ra Bắc, có thời điểm sở hữu gần 50 siêu thị. Năm 2015, doanh nghiệp (DN) được bán cho tập đoàn bán lẻ Thái Lan Central Retail với giá được cho là cao kỷ lục lúc bấy giờ. Tuy nhiên, sau nhiều năm hoạt động không đạt kỳ vọng, đến tháng 12-2025, Central Retail đã chuyển nhượng toàn bộ hệ thống Nguyễn Kim cho Pico (DN bán lẻ ở phía Bắc). Giá trị thương vụ được công bố chỉ khoảng 36 triệu USD (khoảng 942 tỉ đồng). Central Retail phải ghi nhận khoản lỗ suy giảm tài sản lên tới 6.308 triệu baht, khoảng 5.240 tỉ đồng.
Điện máy Phan Khang hiện chỉ còn sót lại bảng hiệu cũ
Trong khi Nguyễn Kim liên tục về tay chủ mới, các chuỗi bán lẻ điện máy khác cũng phải sớm rời cuộc chơi, như Phan Khang - từng sở hữu gần 20 siêu thị từ miền Nam đến miền Trung, chỉ tồn tại vài năm rồi đóng cửa.
Điều đáng chú ý, người sáng lập hệ thống này từng xuất thân từ Nguyễn Kim. Thời kỳ này, Phan Khang phát triển nhanh nhờ đội ngũ nhân sự có kinh nghiệm trong các mảng điện lạnh, điện tử, gia dụng và marketing. Tuy nhiên, việc mở rộng quá nhanh trong bối cảnh cạnh tranh khốc liệt khiến chuỗi này hụt hơi.
Chuyên gia thị trường bán lẻ Nguyễn Duy Linh nhớ lại: Vào những năm 2000, thị trường điện máy gần như đã "chật chội" khi 3 hệ thống lớn gồm Nguyễn Kim, Điện máy Chợ Lớn và Điện máy Xanh cùng tăng tốc mở rộng. Với quy mô và nguồn lực vượt trội, các chuỗi nhỏ hơn rất khó duy trì lợi thế cạnh tranh lâu dài.
Ở phía Bắc, Trần Anh từng là một chuỗi điện máy lớn, thậm chí lên sàn chứng khoán. Đỉnh điểm năm 2017, Trần Anh có khoảng 40 siêu thị tại 6 tỉnh phía Bắc. Tuy nhiên, sau đó chuỗi này đã được sáp nhập vào hệ thống Điện máy Xanh trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt với các đối thủ như Pico, HC hay MediaMart.
Một số mô hình bán lẻ khác cũng nhanh chóng rút lui, như: Wonder Buy từng thử áp dụng mô hình bán lẻ kiểu Mỹ với chính sách đổi trả thoải mái nhưng chỉ hoạt động khoảng 2 năm rồi dừng vì không phù hợp với thị trường Việt Nam. Tương tự, hệ thống HomeOne mở 2 điểm bán tại TP HCM cũng chỉ cầm cự hơn 2 năm trước khi tìm cách bán lại cho Nguyễn Kim nhưng không thành.
Theo ThS Trần Anh Tùng, Trưởng ngành Quản trị kinh doanh Trường Đại học Kinh tế - Tài chính TP HCM, biên lợi nhuận của bán lẻ điện máy rất thấp. Phần lớn các sản phẩm như tivi, máy lạnh, tủ lạnh hay điện thoại có mức giá gần như tương đồng giữa các nhà bán lẻ do chịu sự kiểm soát chặt chẽ từ nhà sản xuất. Trong khi đó, chi phí vận hành lại rất lớn, từ thuê mặt bằng rộng, duy trì tồn kho cao đến chi phí trưng bày, nhân sự, logistics và marketing. Khi cạnh tranh giá diễn ra gay gắt, biên lợi nhuận thực tế có thể chỉ còn vài phần trăm. "Với cấu trúc chi phí như vậy, chỉ cần doanh số giảm hoặc quản trị tồn kho kém, DN có thể rơi vào thua lỗ rất nhanh" - ông Tùng phân tích.
Thay đổi để tồn tại
Trong bối cảnh đó, sự trỗi dậy của Điện máy Xanh thuộc Công ty CP Thế Giới Di Động đã làm thay đổi đáng kể cục diện thị trường. Từ năm 2012, DN này bước vào giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ. Sau khoảng 3 năm tăng trưởng nhanh, ban lãnh đạo quyết định tái cấu trúc toàn diện hệ thống, tập trung vào yếu tố trải nghiệm khách hàng.
Nhiều quy trình gây phiền hà cho khách được loại bỏ, đồng thời cách vận hành cửa hàng cũng được cải tổ. Một trong những thay đổi đáng chú ý là việc sắp xếp lại ca làm việc, giúp giảm khoảng 40% nhân sự nhưng năng suất lao động tăng lên đáng kể. Đây được xem là bước đi khá táo bạo khi DN sẵn sàng thay đổi những quy trình vốn đang mang lại lợi nhuận để ưu tiên trải nghiệm của người mua.
Tương tự, Điện máy Chợ Lớn vẫn duy trì vị thế nhờ chiến lược khác biệt. Ngay từ đầu, hệ thống này chọn tập trung hoàn toàn vào bán lẻ quy mô lớn thay vì kết hợp bán sỉ như giai đoạn đầu hình thành. Theo chuyên gia thị trường bán lẻ Nguyễn Duy Linh, đây là quyết định chiến lược quan trọng. "Muốn phát triển mạnh thì phải chọn một "trận địa" rõ ràng để tập trung nguồn lực" - ông nói.
Cụ thể, Điện máy Chợ Lớn theo đuổi triết lý giá rẻ để thu hút khách hàng. Để có giá bán cạnh tranh, hệ thống chấp nhận mua hàng lượng lớn nhằm tận dụng tín dụng từ nhà cung cấp và tối ưu vòng quay hàng hóa. Đây được xem như một dạng "đòn bẩy mềm" trong quản trị tài chính, khi DN có thể hạn chế vay ngân hàng nhưng vẫn duy trì dòng tiền ổn định.
Mô hình siêu thị của hệ thống này cũng được thiết kế theo hướng tối ưu chi phí đầu tư. Các hãng sản xuất tự trang trí khu trưng bày theo nhận diện thương hiệu của mình, giúp giảm đáng kể chi phí quầy kệ cho siêu thị. Với những thương hiệu nhỏ, hàng hóa thậm chí được ký gửi, bán xong mới thanh toán.
Theo cách vận hành này, siêu thị vừa là nơi bán hàng vừa đóng vai trò kho lưu trữ, giúp tối ưu vốn đầu tư ngay từ đầu. "Không gian mua sắm của Điện máy Chợ Lớn có thể không sang trọng như Nguyễn Kim hay tối giản như Điện máy Xanh nhưng lại phù hợp với tâm lý số đông khách hàng. Biển giảm giá dày đặc, không gian bình dân và cách trưng bày thực dụng giúp hệ thống thu hút lượng khách khá lớn" - ông Linh phân tích.
Một lợi thế khác của chuỗi này là chiến lược mặt bằng. Nhiều địa điểm được mua từ hơn 10-15 năm trước, khi khu vực còn là vùng ven. Đến nay, nhiều nơi đã trở thành khu đô thị sầm uất, giúp DN sở hữu quỹ đất có giá trị cao và giảm áp lực chi phí thuê mặt bằng.
Ước tính đến năm 2026, Điện máy Chợ Lớn có gần 100 siêu thị, tập trung chủ yếu tại miền Nam và miền Trung. So với hơn 2.000 cửa hàng của Điện máy Xanh hay vài trăm điểm bán của MediaMart, quy mô hệ thống này nhỏ hơn nhiều. Tuy nhiên, doanh thu vẫn thuộc nhóm cao nhờ chiến lược tập trung vào các "pháo đài bán lẻ" quy mô lớn thay vì mở rộng ồ ạt.
Là người trong cuộc, ông Vũ Đăng Linh, Tổng Giám đốc Công ty CP Thế Giới Di Động, nhìn nhận bán lẻ điện máy hiện nay thay đổi rất nhanh. Để tồn tại, DN phải phát triển đa kênh bán hàng, nghiên cứu kỹ hành vi tiêu dùng ở từng khu vực, đồng thời đầu tư mạnh vào công nghệ thông tin và hệ thống logistics để tối ưu hoạt động.
Chuỗi nhỏ thất thế
Nói về xu hướng thị trường, chuyên gia Nguyễn Duy Linh cho biết ở nhiều quốc gia, ngành điện máy ban đầu cũng có rất nhiều nhà bán lẻ tham gia. Tuy nhiên, qua thời gian, thị trường thường chỉ còn lại khoảng vài hệ thống lớn đủ sức chi phối. "Thị trường Việt Nam cũng đi theo xu hướng đó. Ngành điện máy có đặc điểm sản phẩm tương đối giống nhau giữa các nhà bán lẻ. Hệ thống nào quản trị tốt hơn, vận hành tốt hơn và mang lại trải nghiệm khách hàng tốt hơn sẽ chiến thắng" - ông Linh nhận định.
Cũng theo chuyên gia này, bán lẻ điện máy là ngành đòi hỏi quy mô rất lớn để tồn tại. Những chuỗi như Điện máy Xanh có lợi thế mạng lưới hàng ngàn cửa hàng nên đạt sức mua lớn, từ đó đàm phán chiết khấu tốt với nhà sản xuất. Ngược lại, các chuỗi nhỏ phải chịu giá nhập cao hơn, chi phí marketing lớn nên khó cạnh tranh. Vì vậy, việc nhiều chuỗi rời thị trường thực chất là quá trình thanh lọc tự nhiên, sau cùng chỉ còn vài DN đủ vốn, quy mô và năng lực quản trị để tồn tại.