Bản quyền phần mềm không còn là chuyện nhỏ

Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Phú Thọ vừa khởi tố vụ án hình sự về tội "Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan" liên quan đến hành vi sử dụng trái phép phần mềm máy tính có bản quyền. Đây được xem là vụ án hình sự đầu tiên tại Việt Nam liên quan đến hành vi xâm phạm quyền tác giả thông qua việc sử dụng phần mềm máy tính không bản quyền.

Doanh nghiệp đối mặt rủi ro kép

Theo kết quả điều tra ban đầu, lực lượng chức năng phát hiện Công ty TNHH Thương mại và Dịch vụ Sông Lam đã cung cấp 81 máy tính cho nhiều doanh nghiệp (DN) trên địa bàn. Các thiết bị này đều được cài sẵn hệ điều hành Windows và phần mềm Microsoft Office nhưng sử dụng các công cụ kích hoạt trái phép.

Mở rộng xác minh, cơ quan công an tiếp tục phát hiện 2 DN tại Hà Nội gồm Công ty TNHH Hệ thống thông tin Athena Việt Nam và Công ty TNHH Giải pháp công nghệ Tek-Solution đã cung cấp khoảng 350 máy tính cho một cơ sở giáo dục với dấu hiệu vi phạm tương tự.

Sử dụng phần mềm lậu không chỉ rủi ro cho người dùng mà còn là hành vi vi phạm pháp luật. Ảnh: LÊ TỈNH

Trong vụ án này, công an còn khám xét nơi làm việc và cơ sở lắp ráp máy tính của Lại Hoàng Dương, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Truyền thông và Máy tính Thánh Gióng. Đây là đơn vị cung cấp máy tính và phần mềm có dấu hiệu sử dụng các công cụ kích hoạt bản quyền trái phép để cài đặt cho Athena Việt Nam và Tek-Solution.

Ngay sau khi thông tin vụ án được công bố, lãnh đạo một công ty du lịch tại TP HCM cho biết đã yêu cầu bộ phận kỹ thuật rà soát toàn bộ hệ thống máy tính và phần mềm đang sử dụng để kịp thời chấn chỉnh nếu phát hiện vi phạm. Theo vị này, DN đã theo đuổi chủ trương sử dụng phần mềm có bản quyền từ nhiều năm nay dù chi phí vận hành có tăng lên. "Việc siết chặt xử lý các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ là cần thiết. Tuy nhiên, nếu có thêm chính sách hỗ trợ về thuế, phí hoặc giá ưu đãi cho DN nhỏ và vừa thì sẽ khuyến khích việc tuân thủ tốt hơn" - vị lãnh đạo này nói.

Trao đổi với phóng viên Báo Người Lao Động, ông Ngô Trần Vũ, Giám đốc Công ty NTS Security, cho rằng nhiều DN nhỏ và hộ kinh doanh vẫn có tâm lý tiết kiệm chi phí khi sẵn sàng đầu tư lớn cho phần cứng nhưng lại ngần ngại chi vài triệu đồng mua bản quyền phần mềm.

Theo ông Vũ, nguy cơ lớn nhất của phần mềm crack không chỉ nằm ở yếu tố vi phạm pháp luật mà còn ở rủi ro bảo mật. Để bẻ khóa phần mềm thương mại, các công cụ crack phải can thiệp sâu vào mã nguồn, đồng thời yêu cầu người dùng vô hiệu hóa các lớp bảo vệ hoặc phần mềm diệt virus. "Chính thời điểm hàng rào bảo mật bị hạ xuống cũng là lúc DN mở toang cánh cửa cho tin tặc xâm nhập hệ thống" - ông Vũ cảnh báo.

Theo số liệu của Kaspersky, trong năm 2025, Việt Nam ghi nhận gần 110 triệu lượt nguy cơ an ninh mạng, tương đương khoảng 1 trong 2 người dùng từng đối mặt với rủi ro trên thiết bị. Điều này phản ánh thực tế việc sử dụng phần mềm crack vẫn khá phổ biến, không chỉ ở người dùng cá nhân mà còn tại nhiều DN nhỏ, siêu nhỏ và hộ kinh doanh.

Cần có giải pháp hỗ trợ

Để hạn chế rủi ro và tiết kiệm chi phí, nhiều DN đang chuyển sang sử dụng các nền tảng điện toán đám mây (cloud). Ông Lê Hồng Đức, nhà sáng lập Công ty OneAds Digital, cho biết DN của ông ưu tiên các công cụ trực tuyến thay vì cài đặt phần mềm offline.

"Trong bối cảnh quản lý ngày càng chặt chẽ, chuyển sang các giải pháp công nghệ hợp pháp, đặc biệt là nền tảng cloud, là xu hướng tất yếu đối với DN nhỏ và vừa. Với chi phí chỉ từ vài triệu đồng tùy quy mô, DN có thể nhanh chóng thích nghi với môi trường kinh doanh minh bạch và phát triển bền vững" - ông Đức khuyến nghị.

Trong khi đó, ông Ngô Trần Vũ cho rằng DN cần rà soát toàn bộ hệ thống, loại bỏ triệt để phần mềm crack và chuyển sang sử dụng phần mềm có bản quyền hoặc các giải pháp nguồn mở phù hợp. Bên cạnh đó, DN cần thiết lập cơ chế cập nhật tự động cho hệ điều hành và các phần mềm nhằm kịp thời vá các lỗ hổng bảo mật, giảm nguy cơ bị tấn công mạng.

Dữ liệu quan trọng cũng cần được sao lưu định kỳ và lưu trữ trên nhiều môi trường độc lập như ổ cứng rời hoặc nền tảng đám mây để bảo đảm khả năng khôi phục khi xảy ra sự cố.

Ở khía cạnh pháp lý, TS - Luật sư Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp (Đoàn Luật sư TP Hà Nội), nhận định trước đây nhiều hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ diễn ra công khai do nhận thức pháp luật còn hạn chế, trong khi công tác xử lý chưa thực sự quyết liệt.

Tuy nhiên, Việt Nam hiện đã hoàn thiện đáng kể hệ thống pháp luật về sở hữu trí tuệ, tham gia nhiều công ước quốc tế và các hiệp định thương mại thế hệ mới đòi hỏi tiêu chuẩn cao về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. Vì vậy, các cơ quan chức năng đang tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, đặc biệt là những trường hợp có dấu hiệu hình sự.

Theo ông Cường, Chỉ thị số 38 của Chính phủ vừa ban hành cho thấy quyết tâm mạnh mẽ trong việc ngăn chặn và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật trên môi trường số liên quan đến sở hữu trí tuệ. "Những vụ án như thế này sẽ là tiếng chuông cảnh tỉnh đối với cá nhân, DN trong việc tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ, nhất là trên môi trường số" - ông Cường nhận định.

Ở góc nhìn vĩ mô, ông Cường cho rằng việc phát hiện và xử lý nghiêm các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ sẽ góp phần củng cố niềm tin của nhà đầu tư, đối tác nước ngoài đối với môi trường kinh doanh tại Việt Nam. Song song với công tác xử lý vi phạm, cơ quan chức năng cần tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến pháp luật nhằm nâng cao nhận thức và ý thức tuân thủ trong cộng đồng.

TS Đinh Thế Hiển cũng nhấn mạnh việc tôn trọng bản quyền là điều kiện cần để xây dựng nền kinh tế dựa trên đổi mới sáng tạo. Việc xử lý nghiêm và đồng bộ các hành vi vi phạm là cần thiết nhằm tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh. Tuy vậy, chi phí sử dụng phần mềm bản quyền vẫn là gánh nặng đối với nhiều DN nhỏ và vừa.

Theo ông Hiển, các hiệp hội ngành nghề và Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cần tham gia sâu hơn vào quá trình đối thoại, đàm phán với các đối tác quốc tế nhằm tìm kiếm cơ chế hỗ trợ phù hợp. "Ở nhiều quốc gia phát triển, trong đó có Mỹ, vẫn có các chính sách hỗ trợ về thuế, phí hoặc ưu đãi dành cho thị trường đang phát triển để khuyến khích DN sử dụng sản phẩm có bản quyền và tuân thủ quyền sở hữu trí tuệ" - ông Hiển cho biết.