Năm nay, thời tiết thuận lợi, dưa hấu được mùa, năng suất đạt từ 12 - 16 tấn/ha nhưng giá thu mua tại ruộng chỉ khoảng 3.000 đồng/kg, khiến nhiều hộ rơi vào tình trạng thu không đủ chi.
Những ngày giữa tháng 4, tại xã Nam Trạch, không khí thu hoạch dưa hấu diễn ra khẩn trương trên khắp các cánh đồng. Từng ruộng dưa xanh mướt trải dài, trái lớn, đều và đẹp mắt, báo hiệu một vụ mùa bội thu hiếm có. Tuy nhiên, trái ngược với hình ảnh mùa vụ trúng đậm, tâm trạng của người nông dân lại nặng trĩu lo âu khi giá dưa liên tục giảm sâu, đầu ra bấp bênh.
Được mùa lớn nhưng đầu ra bấp bênh
Trên cánh đồng dưa rộng lớn, ông Phạm Văn Sáu (xã Nam Trạch) đứng lặng nhìn những luống dưa đã đến kỳ thu hoạch nhưng chưa có thương lái đến thu mua. Theo ông Sáu, năm nay thời tiết thuận lợi, ít sâu bệnh nên dưa phát triển tốt, năng suất cao hơn hẳn so với các năm trước. Tuy nhiên, giá bán lại giảm mạnh, chỉ còn khoảng 2.500 - 3.000 đồng/kg, thấp hơn gần một nửa so với cùng kỳ năm trước.
"Dưa năm nay đẹp, năng suất cao nhưng bán không ai mua hoặc mua với giá rất thấp. Nếu tính cả chi phí giống, phân bón, công chăm sóc và thu hoạch thì gần như không có lãi, thậm chí lỗ nặng", ông Sáu chia sẻ.
Dưa hấu được mùa nhưng đầu ra bấp bênh khiến người nông dân đứng ngồi không yên.
Theo thống kê của địa phương, xã Nam Trạch là một trong những vùng trồng dưa hấu trọng điểm với diện tích gần 300 héc ta. Năng suất bình quân đạt từ 20 - 25 tấn mỗi héc ta, cho tổng sản lượng hàng nghìn tấn mỗi vụ. Tuy nhiên, sản lượng lớn lại trở thành áp lực khi thị trường tiêu thụ không ổn định, phụ thuộc nhiều vào thương lái.
Cách đó không xa, ông Lê Văn Minh (xã Nam Trạch) cũng đang đứng ngồi không yên với hơn 2 héc ta dưa hấu giống Apollo 66 vừa đến kỳ thu hoạch. Trước đó, ông đã thỏa thuận bán dưa cho một thương lái với giá 3.000 đồng/kg đối với loại 1, quả nặng trên 2 kg. Tuy nhiên, khi đến ngày thu hoạch, thương lái bất ngờ không đến thu mua như cam kết.
Nhiều ruộng dưa đến mùa thua hoạch nhưng không tìm được đầu ra tiêu thụ.
Không còn cách nào khác, ông Minh phải chủ động liên hệ nhiều nơi để tìm đầu ra cho số dưa đang đến độ chín rộ, với hy vọng vớt vát lại phần nào vốn liếng. Tuy nhiên, trong bối cảnh thị trường tiêu thụ chậm, việc tìm được đối tác thu mua số lượng lớn là rất khó khăn.
"Hai năm trước, thương lái từ các địa phương đưa xe tải lớn về tận ruộng thu mua, giá hơn 5.000 đồng/kg. Xe nối đuôi nhau chở dưa đi khắp nơi. Còn năm nay, chủ yếu là xe tải nhỏ từ 1,5 - 5 tấn, tiêu thụ trong các khu vực lân cận nên không đủ sức giải phóng hết sản lượng", ông Minh nói thêm.
Không riêng gia đình ông Sáu hay ông Minh, nhiều hộ trồng dưa tại Quảng Trị cũng đang rơi vào cảnh tương tự. Dưa chín đầy ruộng nhưng không có người mua, hoặc có thì giá thấp khiến người nông dân rơi vào thế bị động, lo lắng cho cả vụ mùa.
Tìm hướng đi bền vững cho cây dưa hấu
Theo anh Lê Chiến, một thương lái thu mua dưa hấu tại địa phương, nguyên nhân chính khiến giá dưa giảm sâu là do nguồn cung tăng đột biến trong cùng một thời điểm. Năm nay, không chỉ Nam Trạch mà nhiều khu vực khác cũng bước vào vụ thu hoạch dưa hấu, dẫn đến tình trạng dư thừa sản lượng trên thị trường.
"Hiện nay, dưa hấu chủ yếu tiêu thụ trong nước, chưa có kênh xuất khẩu ổn định. Khi nhiều nơi cùng thu hoạch thì giá sẽ giảm mạnh. Thương lái cũng gặp khó vì đầu ra không tiêu thụ kịp", anh Chiến cho biết.
Thực tế cho thấy, tình trạng "được mùa, mất giá" đã lặp lại nhiều năm đối với cây dưa hấu. Nguyên nhân sâu xa là do sản xuất còn manh mún, thiếu liên kết, chưa xây dựng được chuỗi giá trị bền vững từ sản xuất đến tiêu thụ.
Giá dưa giảm sâu khiến người trồng dưa lỗ nặng.
Ông Lê Đình San - Chủ tịch Hội Nông dân xã Nam Trạch cho biết, giá dưa giảm sâu đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến thu nhập và đời sống của người nông dân, đặc biệt trong bối cảnh chi phí vật tư nông nghiệp ngày càng tăng cao.
"Chỉ cần giá dưa giảm xuống dưới 3.000 đồng/kg là người trồng gần như không có lãi. Với mức giá hiện nay, nhiều hộ chắc chắn sẽ thua lỗ", ông San nhận định.
Trước tình hình đó, chính quyền địa phương cùng các tổ chức như Hội Nông dân, Mặt trận, Đoàn Thanh niên đã chủ động triển khai nhiều giải pháp hỗ trợ tiêu thụ dưa cho bà con. Các kênh mạng xã hội, sàn thương mại điện tử và hệ thống phân phối được tận dụng để kết nối đầu ra cho sản phẩm.
"Ngoài việc kêu gọi hỗ trợ tiêu thụ, chúng tôi cũng tích cực kết nối với các địa phương khác để mở rộng thị trường. Đồng thời, vận động người dân tham gia các mô hình liên kết sản xuất nhằm nâng cao hiệu quả và giảm rủi ro", ông San cho biết thêm.
Về lâu dài, địa phương xác định cần thay đổi phương thức sản xuất theo hướng bền vững hơn. Trong đó, việc xây dựng thương hiệu dưa hấu, áp dụng tiêu chuẩn chất lượng và truy xuất nguồn gốc được xem là giải pháp quan trọng để nâng cao giá trị sản phẩm.
Bên cạnh đó, việc phát triển các hợp tác xã, tổ hợp tác liên kết với doanh nghiệp cũng được kỳ vọng sẽ giúp người nông dân chủ động hơn trong việc tiêu thụ sản phẩm, giảm phụ thuộc vào thương lái.
Ngoài ra, ngành nông nghiệp cũng khuyến cáo người dân cần điều chỉnh lịch thời vụ, tránh thu hoạch đồng loạt để giảm áp lực cung vượt cầu. Việc đa dạng hóa cây trồng, không phụ thuộc hoàn toàn vào dưa hấu cũng là hướng đi cần thiết để giảm thiểu rủi ro.
Trong bối cảnh thị trường nông sản còn nhiều biến động, câu chuyện "được mùa, mất giá" tiếp tục là bài toán khó đối với người trồng dưa. Để giải quyết căn cơ, cần sự vào cuộc đồng bộ của chính quyền, doanh nghiệp và người dân nhằm xây dựng chuỗi giá trị bền vững, đảm bảo đầu ra ổn định cho nông sản.