Ảnh minh họa
Giao thông thông minh là hệ thống sử dụng các thiết bị công nghệ hiện đại như cảm biến, điện tử, tin học, và viễn thông để quản lý, điều hành giao thông vận tải. Bằng cách tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT) vào cơ sở hạ tầng và phương tiện, nhiều quốc gia đã cải thiện hiệu quả vận hành và an toàn giao thông, giúp giảm tai nạn và hạn chế tác động môi trường.
Tại Việt Nam, trước đây, hệ thống giao thông thông minh (ITS) chỉ mới được đầu tư nhỏ lẻ trên một số tuyến cao tốc và đô thị lớn. Năm 2010, cao tốc Thành phố Hồ Chí Minh - Trung Lương, tuyến cao tốc đầu tiên phía Nam, được đưa vào sử dụng.
Tuyến cao tốc này được sử dụng nhiều giải pháp, tiêu chuẩn kỹ thuật riêng chưa áp dụng ở công trình nào trước đấy.
Đáng chú ý, tuyến cao tốc này được trang bị hệ thống giao thông thông minh (ITS) với tổng vốn đầu tư lên tới 38,5 triệu USD (tương đương khoảng 804 tỷ đồng). ITS là hệ thống sử dụng các thiết bị công nghệ tiên tiến như cảm biến, điện tử, tin học và viễn thông để quản lý và điều hành giao thông. Việc tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) và Internet vạn vật (IoT) vào hạ tầng giao thông và phương tiện đã giúp nhiều quốc gia nâng cao hiệu quả vận hành, giảm tai nạn và hạn chế tác động môi trường.
Trung tâm điều hành ITS có vai trò quản lý toàn bộ tuyến cao tốc TP.HCM – Trung Lương và được thiết kế để kết nối, tương thích với các hệ thống ITS quốc gia.
Tại trung tâm, hệ thống bao gồm máy chủ, mạng điều hành và thiết bị điều khiển giao thông, cùng 48 màn hình giám sát, thiết bị xử lý và truyền tín hiệu. Dọc theo 40 km chiều dài cao tốc, 38 camera giao thông cũng được lắp đặt để thực hiện các chức năng như theo dõi tình trạng lưu thông (CCTV), nhận dạng phương tiện (VDS) và giám sát, điều khiển làn xe (LCS), đảm bảo thông tin luôn được cập nhật và điều phối chính xác theo thời gian thực.
Năm 2015, hệ thống ITS trên tuyến cao tốc này do nhà thầu Hàn Quốc lắp đặt đã chính thức đi vào hoạt động. Tuy nhiên, đến năm 2018, nhiều thiết bị trong hệ thống đã bị hư hỏng, tê liệt do ảnh hưởng của thời tiết khắc nghiệt và nguồn điện không ổn định sau thời gian dài sử dụng. Khi đó, hệ thống đã hết thời hạn bảo hành, khiến việc mời chuyên gia Hàn Quốc sang sửa chữa trở nên tốn kém, mất nhiều thời gian, đồng thời việc thay thế linh kiện chính hãng cũng gặp không ít khó khăn.
Sau đó, Cục Đường bộ Việt Nam cho biết sẽ không tiếp tục phụ thuộc vào công nghệ nước ngoài mà chuyển sang sử dụng doanh nghiệp trong nước để khôi phục hệ thống giao thông thông minh (ITS) trên cao tốc TP.HCM – Trung Lương. Đặc biệt, trung tâm quản lý điều hành ITS – được ví như “bộ não” của tuyến đường – có vai trò giám sát và điều phối toàn bộ hoạt động giao thông.
Hệ thống ITS có chức năng thu thập, xử lý dữ liệu và cung cấp thông tin cho các đơn vị quản lý, bảo trì, giám sát tuyến cao tốc nhằm hỗ trợ kịp thời khi xảy ra sự cố. Đồng thời, hệ thống cũng phát cảnh báo qua các bảng điện tử đặt dọc tuyến đường để thông tin đến tài xế. Ngoài ra, với hệ thống camera giám sát được lắp đặt toàn tuyến, ITS còn có khả năng theo dõi tình hình trật tự an toàn giao thông, ghi lại các hành vi vi phạm làm cơ sở cho việc xử phạt nguội.
Đến năm 2020, việc khôi phục và sửa chữa hệ thống ITS được đẩy nhanh tiến độ, chia làm hai giai đoạn. Giai đoạn 1 có kinh phí khoảng 2,7 tỷ đồng, giai đoạn 2 khoảng 11 tỷ đồng. Đáng chú ý, toàn bộ quá trình sửa chữa đều sử dụng công nghệ do Việt Nam phát triển.
Thực tế, Việt Nam đã rất nỗ lực nghiên cứu để tự làm chủ công nghệ ITS. Đáng chú ý, tuyến cao tốc Cam Lâm – Vĩnh Hảo đã được khánh thành vào ngày 28/4/2024, là dự án đầu tiên trên tuyến cao tốc Bắc – Nam giai đoạn 1 có hệ thống ITS hiện đại tích hợp cả phần đường và hầm Núi Vung (hầm cấp đặc biệt). Dự án có tổng mức đầu tư 8.925 tỷ đồng, với chiều dài 78,5km.
Việc triển khai hệ thống ITS tại dự án đường cao tốc Cam Lâm-Vĩnh Hảo không chỉ là bước tiến quan trọng trong hiện đại hóa hệ thống giao thông của Việt Nam mà còn là hình mẫu cho các dự án tương lai.
Tính đến nay, Việt Nam tích cực hoàn thành hệ thống ITS, thu phí đồng bộ cao tốc. Theo Cổng thông tin điện tử Chính phủ, vào tháng 5, Bộ Xây dựng đã có văn bản yêu cầu các đơn vị liên quan khẩn trương đẩy nhanh tiến độ xây dựng các trạm dừng nghỉ và hệ thống giao thông thông minh (ITS) các dự án thành phần đoạn Quảng Ngãi - Hoài Nhơn, Hoài Nhơn - Quy Nhơn và Quy Nhơn - Chí Thạnh thuộc Dự án xây dựng công trình đường bộ cao tốc Bắc - Nam phía Đông giai đoạn 2021 - 2025.
Đáng chú ý, trách nhiệm được "cá thể hóa" khi Bộ Xây dựng khẳng định, giám đốc các Ban QLDA phải trực tiếp kiểm tra hằng ngày, chịu trách nhiệm trước Bộ trưởng và pháp luật nếu không đảm bảo tiến độ.
Bộ cũng yêu cầu bổ sung các giải pháp kỹ thuật nhằm nâng cao hiệu quả vận hành như lắp đặt bổ sung camera nhận diện biển số tại các vị trí quay đầu xe, tăng cường bảo vệ hệ thống cáp điện, cáp quang dọc tuyến để hạn chế tối đa tình trạng cắt trộm cáp điện, cáp quang dọc tuyến.
Cùng với đó, Trung tâm Công nghệ thông tin và các đơn vị liên quan được giao kiểm tra toàn diện việc lắp đặt thiết bị, cài đặt phần mềm, vận hành hệ thống thu phí (hệ thống Back-End, cơ sở dữ liệu thanh toán điện tử), đảm bảo đủ điều kiện vận hành thử và thu phí chính thức.
Với hệ thống trạm dừng nghỉ trên 3 tuyến cao tốc, Bộ Xây dựng cũng chỉ ra nhiều bất cập trong thiết kế, đặc biệt là tổ chức giao thông ra, vào trạm tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn. Trước tình hình này, Cục Đường bộ Việt Nam được yêu cầu khẩn trương rà soát, điều chỉnh thiết kế, đảm bảo tuân thủ tiêu chuẩn kỹ thuật và an toàn khai thác.