Giá xăng dầu trong nước tiếp tục leo thang, gây áp lực không nhỏ lên hoạt động sản xuất - kinh doanh và đời sống người dân. Trong khi đó, xung đột Trung Đông vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Trong bối cảnh đó, phóng viên Báo Người Lao Động đã có cuộc trao đổi chuyên sâu với TS Nguyễn Hoàng Hiệp, Chủ tịch Hội đồng Khoa học Viện Nghiên cứu Tin học & Kinh tế Ứng dụng, để nhận diện rõ hơn về bức tranh kinh tế vĩ mô và các chiến lược ứng phó trong thời gian tới.
* Phóng viên: Trong bối cảnh giá dầu thô thế giới đang neo ở mức trên 100 USD/thùng (có thời điểm vượt 118 USD/thùng), giá xăng dầu trong nước cũng chính thức vượt 30.000 đồng/lít do chiến sự Trung Đông, ông dự báo thế nào về các tình huống sắp tới?
- TS NGUYỄN HOÀNG HIỆP: Giá dầu thô tăng vọt có nguyên nhân trực tiếp từ sự leo thang căng thẳng tại Trung Đông. Chúng ta có thể xem xét 2 kịch bản chính:
Thứ nhất, kịch bản ngắn hạn (xung đột kéo dài 1 - 3 tháng). Chuỗi cung ứng toàn cầu và các tuyến hàng hải huyết mạch như eo biển Hormuz vẫn được duy trì. Khi đó, chi phí vận chuyển và bảo hiểm hàng hóa chỉ tăng nhẹ do việc áp dụng "phụ phí rủi ro" ở một số tuyến đường.
Biên lợi nhuận của các nhà xuất khẩu sẽ bị thu hẹp đôi chút. Tăng trưởng GDP của Việt Nam có thể giảm nhẹ 0,1 - 0,2 điểm % so với kịch bản cơ sở. Xuất khẩu giảm khoảng 0,5 - 1,5% do dòng đơn hàng chậm lại và năng lực cạnh tranh về giá suy giảm.
Thứ hai, kịch bản kéo dài (xung đột trên 6 tháng hoặc leo thang diện rộng). Đây là kịch bản mang lại rủi ro lâu dài cho an ninh hàng hải tại các "điểm nghẽn" quan trọng như eo biển Hormuz hay kênh đào Suez.
TS NGUYỄN HOÀNG HIỆP
Lúc này, các hãng tàu buộc phải chọn tuyến đường dài hơn, an toàn hơn như: vòng qua mũi Hảo Vọng ở châu Phi. Chi phí vận tải biển, phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh, giá thuê container và phí lưu kho bãi sẽ tăng phi mã trong nhiều quý liên tiếp. Các chuỗi cung ứng áp dụng mô hình "giao hàng đúng thời điểm" sẽ chịu thiệt hại nặng.
Trong kịch bản này, tăng trưởng GDP của Việt Nam có thể sụt giảm từ 0,4 - 0,8 điểm %. Đáng lo ngại hơn, xuất khẩu có nguy cơ giảm từ 2% - 5% do "tác động kép" từ chi phí logistics tăng và sức mua tại các thị trường trọng điểm suy yếu.
* Nếu kịch bản xấu xảy ra, "sức khỏe" của nền kinh tế Việt Nam sẽ bị ảnh hưởng trực tiếp ra sao?
- Giá dầu toàn cầu đã tăng khoảng 30% từ đầu năm, gây áp lực đáng kể lên lạm phát trong nước. Theo ước tính, lạm phát của Việt Nam có thể tăng từ mức 2,5% cùng kỳ năm trước lên khoảng 4% trong những tháng tới.
Dù xăng dầu chỉ chiếm khoảng 4% rổ chỉ số giá tiêu dùng (CPI), tác động lan tỏa sang chi phí vận chuyển và hàng hóa là không nhỏ. Tuy nhiên, việc thực phẩm, nhóm chiếm tới 36% CPI, chủ yếu được sản xuất trong nước giúp giảm bớt rủi ro lạm phát tăng đột biến.
Giá xăng dầu biến động gây bất lợi đến nền kinh tế thời gian gần đây. Ảnh: TẤN THẠNH
Giá dầu tăng cũng ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế, do Việt Nam vẫn nhập khẩu ròng năng lượng tương đương hơn 1% GDP. Trong kịch bản này, Chính phủ có thể bù đắp phần suy giảm bằng các biện pháp kích thích kinh tế.
Tuy vậy, áp lực chính sách là không nhỏ. Nếu giá dầu tiếp tục leo thang, lạm phát có thể vượt 5%, kéo theo lãi suất tiền gửi kỳ hạn 12 tháng tăng lên 7% - 8%/năm. Khi đó, lãi suất cho vay có thể lên 12% - 13%/năm, ảnh hưởng đến tiêu dùng và đầu tư.
Xuất khẩu cũng chịu tác động tiêu cực, có thể làm giảm thêm khoảng 1 điểm % tăng trưởng GDP. Tổng hợp các yếu tố, GDP Việt Nam có thể giảm khoảng 2 điểm % trong kịch bản xung đột kéo dài. Lúc đó, tâm lý trên thị trường chứng khoán và bất động sản sẽ trở nên thận trọng hơn, khi dòng tiền có xu hướng quay lại kênh tiết kiệm do lãi suất tăng cao.
* Khi tác động của khủng hoảng diễn ra, có phải tất cả các lĩnh vực xuất khẩu của Việt Nam đều bị ảnh hưởng?
- Chỉ những ngành công nghiệp phụ thuộc nhiều vào vận chuyển hàng hóa, như dệt may, giày dép, nội thất và điện tử lắp ráp mới có khả năng phải gánh chịu những cú sốc chi phí lớn hơn do thời gian vận chuyển kéo dài và phí bảo hiểm tăng cao.
Hàng xuất khẩu dễ hư hỏng hoặc cần vận chuyển gấp có thể phải đối mặt với phí lưu kho cao hơn, rủi ro hư hỏng và chi phí tài trợ hàng tồn kho nếu thời gian vận chuyển kéo dài.
* Chiến lược ứng phó của cơ quan quản lý, doanh nghiệp trong bối cảnh này ra sao?
- Trong bối cảnh này, các doanh nghiệp Việt nên xây dựng chiến lược phòng ngừa rủi ro năng lượng và lập kế hoạch dự trữ chiến lược ngày càng trở nên quan trọng. Đồng thời phải đánh giá lại các mắt xích trong chuỗi cung ứng và đa dạng hóa các tuyến vận chuyển.
Các nhà xuất khẩu cũng cần phải thiết kế lại chuỗi cung ứng, tăng cường sử dụng logistics đa phương thức (như đường hàng không, đường sắt hoặc các trung tâm trung chuyển gần bờ) hoặc dự trữ hàng tồn kho để quản lý rủi ro vận chuyển.
Cơ quan quản lý cần triển khai các gói kích thích tài chính để bù đắp sự suy giảm trong GDP như đẩy nhanh giải ngân đầu tư công, chi tiêu cho cơ sở hạ tầng và giảm thuế cho các lĩnh vực bị ảnh hưởng.
Tỉ giá USD/VNĐ đã bắt đầu tăng do căng thẳng ở Trung Đông. Vì vậy, Ngân hàng Nhà nước nên sử dụng dự trữ ngoại hối một cách linh hoạt để tránh tình trạng mất giá quá mức mà không gây thắt chặt thanh khoản thái quá. Đồng thời hỗ trợ tín dụng có mục tiêu cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ trong lĩnh vực hậu cần, sản xuất và du lịch bị ảnh hưởng nặng nề nhất bởi chi phí leo thang.
Đặc biệt, nhà điều hành cần theo dõi sát sao lạm phát nếu CPI tăng mạnh, việc trợ cấp có mục tiêu vào các mặt hàng thiết yếu sẽ tốt hơn so với thắt chặt tiền tệ trên diện rộng, sẽ gây tổn hại đến tăng trưởng.