Nghị quyết 80-NQ/TW: Đặt con người vào trung tâm của phát triển văn hóa, động lực phát triển bền vững
GS.TS Đinh Xuân Dũng, Nguyên Phó Chủ tịch chuyên trách Hội đồng Lý luận, Phê bình Văn học, Nghệ thuật Trung ương nhấn mạnh, Nghị quyết 80-NQ/TW (Nghị quyết 80) về phát triển văn hóa Việt Nam kế thừa và nâng tầm tư duy phát triển văn hóa trong bối cảnh mới.
Kế thừa và phát triển tư duy văn hóa
Theo GS.TS Đinh Xuân Dũng, Nghị quyết 80 được ban hành trong bối cảnh thế giới có nhiều biến động phức tạp, với các xung đột không chỉ về sức mạnh cứng như quân sự, vũ trang mà còn cả sức mạnh mềm. Trong bối cảnh đó, Nghị quyết 80 xác định văn hóa là một bộ phận quan trọng cấu thành sức mạnh mềm của Việt Nam, góp phần nâng cao vị thế quốc gia trong môi trường quốc tế nhiều bất định.
Từ những đặc điểm trên, ngay phần đầu Nghị quyết 80 đã nhấn mạnh yêu cầu đột phá trong phát triển văn hóa; đồng thời đặt mục tiêu đưa văn hóa phát triển ngang tầm với kinh tế, chính trị, xã hội trong giai đoạn mới. Văn hóa không chỉ phải xứng đáng với truyền thống dân tộc mà còn cần tiệm cận, sánh ngang với trình độ phát triển của văn hóa thế giới.
GS.TS Đinh Xuân Dũng, Nguyên Phó Chủ tịch chuyên trách Hội đồng Lý luận, Phê bình Văn học, Nghệ thuật Trung ương
Nghị quyết 80 nhấn mạnh văn hóa là nền tảng vững chắc của sự phát triển, thể hiện một cách nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về vai trò của văn hóa.
"Trước đây, khi nói văn hóa là "nền tảng tinh thần của xã hội", cách tiếp cận chủ yếu đặt văn hóa ở vị trí thượng tầng kiến trúc, trong khi kinh tế được xem là hạ tầng cơ sở. Tuy nhiên, theo tinh thần Nghị quyết 80, nhận thức đã có bước chuyển quan trọng. Văn hóa không chỉ thuộc thượng tầng kiến trúc mà còn thấm sâu vào hạ tầng cơ sở, gắn bó chặt chẽ với kinh tế, với con người và toàn bộ các lĩnh vực của đời sống xã hội. Chính vì vậy, văn hóa được xác định là nền tảng của sự phát triển nhanh và bền vững, chứ không chỉ đơn thuần tác động đến đời sống tinh thần.
Đáng chú ý, lần đầu tiên Nghị quyết 80 xác định văn hóa là một trụ cột của sự phát triển, đồng thời là hệ điều tiết của phát triển bền vững. Hai khái niệm này chưa từng xuất hiện trong các nghị quyết trước đó. Khi đã là trụ cột, văn hóa phải vững chắc, bền bỉ; nếu văn hóa yếu kém, lỏng lẻo thì không thể bảo đảm cho sự phát triển. Điều này cũng thay đổi cách nhìn lâu nay khi văn hóa đôi khi bị coi nhẹ, chỉ như yếu tố trang trí, giải trí hay tạo niềm vui.
Trong cấu trúc phát triển, văn hóa cùng với kinh tế, chính trị, xã hội tạo thành bốn trụ cột. Nếu văn hóa không được xây dựng tương xứng với vai trò này, sẽ khó có thể hiện thực hóa mục tiêu phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa, bởi văn hóa là một trong những đặc trưng cốt lõi của mô hình này", GS.TS Đinh Xuân Dũng nhấn mạnh.
Bên cạnh đó, văn hóa còn được xác định là "hệ điều tiết" của sự phát triển. Đây là yếu tố thấm sâu vào đời sống xã hội, điều chỉnh hành vi, ứng xử của con người. Trong truyền thống dân tộc, vai trò điều tiết đã được thể hiện qua các thiết chế như hương ước – một hình thức điều chỉnh đời sống cộng đồng tồn tại từ hàng ngàn năm. Việc nhấn mạnh lại khía cạnh này trong Nghị quyết 80 cho thấy một cách tiếp cận mới nhưng cũng kế thừa giá trị truyền thống.
Một điểm mới đáng chú ý khác là sự thay đổi trong cách diễn đạt: thay vì "ngang hàng", Nghị quyết sử dụng khái niệm "ngang tầm" với sự phát triển. Đây không chỉ là thay đổi về từ ngữ mà phản ánh sự điều chỉnh về nhận thức. "Ngang tầm" bao hàm cả vị thế, tầm vóc, chất lượng và quy mô của văn hóa, thể hiện yêu cầu nâng cao toàn diện vai trò của văn hóa trong giai đoạn phát triển mới.
Xây dựng hệ giá trị – nền tảng hình thành con người Việt Nam hiện đại
GS.TS Đinh Xuân Dũng nhấn mạnh, Nghị quyết 80 đã khẳng định rõ bốn hệ giá trị gồm: hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị con người, hệ giá trị văn hóa và hệ giá trị gia đình, cùng với các chuẩn mực của con người Việt Nam hiện đại.
Thực tế, việc xây dựng các hệ giá trị đã được đặt ra từ Đại hội XIII của Đảng, trong đó nội dung đầu tiên về văn hóa là xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam. Nghị quyết 80 tiếp tục cụ thể hóa và khẳng định rõ hơn các chuẩn mực để xây dựng con người Việt Nam theo những hệ giá trị đó.
Đáng chú ý, Nghị quyết 80 đã xác định rõ các tiêu chí trong từng hệ giá trị: hệ giá trị con người Việt Nam với 9 chuẩn mực, hệ giá trị quốc gia với 8 chuẩn mực và hệ giá trị gia đình với 5 chuẩn mực. Đây được xem là định hướng đặc biệt quan trọng trong bối cảnh xã hội Việt Nam đang trong thời kỳ quá độ, với nhiều biến động mạnh mẽ về hệ giá trị.
Theo GS.TS Đinh Xuân Dũng, xây dựng con người theo các hệ giá trị là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự kiên trì, sáng tạo và bền bỉ. Trong bối cảnh hiện nay, khi xã hội xuất hiện nhiều vấn đề tiêu cực như: tội phạm, sự rạn nứt trong quan hệ gia đình hay những biểu hiện lệch chuẩn trong đời sống, yêu cầu xây dựng con người càng trở nên cấp thiết.
Việc định hướng xây dựng con người Việt Nam theo các chuẩn mực được nêu trong Nghị quyết 80 không chỉ mang ý nghĩa trước mắt mà còn có tầm chiến lược lâu dài. Đây là cơ sở để định hình và phát triển con người Việt Nam trong bối cảnh đứng trước nhiều lựa chọn và thách thức của thời kỳ mới.
Một điểm mới đáng chú ý trong Nghị quyết 80 là sự xuất hiện của khái niệm "thế trận an ninh văn hóa". Theo ông Dũng, đây là cách tiếp cận nhằm tạo dựng sức đề kháng cho con người Việt Nam trước những tác động phức tạp của văn hóa toàn cầu, đồng thời nâng cao năng lực tiếp nhận có chọn lọc tinh hoa văn hóa thế giới.
"Thế trận an ninh văn hóa" không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ, mà còn hướng tới khẳng định bản sắc và vị thế văn hóa Việt Nam. Trong bối cảnh hội nhập, yêu cầu đặt ra vừa chủ động tiếp thu tinh hoa nhân loại một cách thông minh, vừa kiên quyết sàng lọc, loại bỏ các yếu tố văn hóa xấu độc đang có xu hướng xâm nhập ngày càng mạnh mẽ.
Cùng với đó, Nghị quyết 80 nhấn mạnh yêu cầu xây dựng một hệ thống thể chế mới phù hợp với giai đoạn phát triển. Thực tế cho thấy, sau nhiều năm vận hành, một số thể chế đã bộc lộ dấu hiệu lạc hậu, thậm chí tồn tại xu hướng bảo thủ, coi những khuôn khổ cũ là chuẩn mực bất biến trong quản lý xã hội và văn hóa. Trước yêu cầu mới, việc đổi mới căn bản thể chế theo hướng đột phá là tất yếu.
Bên cạnh đó, GS.TS Đinh Xuân Dũng nhấn mạnh: "Nghị quyết 80 đặt ra là xây dựng nền tảng hạ tầng cho phát triển văn hóa, trong đó chuyển đổi số và phát triển dữ liệu được xác định là trọng tâm. Đây là xu hướng tất yếu, đang thúc đẩy lĩnh vực văn hóa chuyển mình mạnh mẽ.
Bên cạnh đó, tăng cường nguồn lực tài chính, Nghị quyết 80 khẳng định rõ yêu cầu bảo đảm nguồn lực cho phát triển văn hóa, trong đó nhấn mạnh mức tối thiểu 2% ngân sách nhà nước hằng năm cho lĩnh vực văn hóa để văn hóa ngang tầm với kinh tế và chính trị. Đây được xem là điểm mới mang tính đột phá.
Cùng với đó, nguồn lực con người là yếu tố then chốt nhưng cũng là điểm còn nhiều hạn chế. Hiện nay vẫn chưa hình thành đầy đủ và tương xứng ba đội ngũ quan trọng: đội ngũ sáng tạo trong các lĩnh vực văn học, nghệ thuật, văn hóa; đội ngũ quản lý, tham mưu và đội ngũ lãnh đạo. Khi ba lực lượng này được phát triển đồng bộ, cùng với đội ngũ trí thức và doanh nhân, sẽ tạo thành nguồn lực tổng hợp thúc đẩy sự phát triển văn hóa.
Những định hướng trên cho thấy Nghị quyết 80 không chỉ đặt ra yêu cầu bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa, mà còn hướng tới xây dựng nền tảng vững chắc để văn hóa thực sự trở thành động lực nội sinh của phát triển".
Để văn hóa thực sự trở thành "sức mạnh nội sinh"
Theo GS.TS Đinh Xuân Dũng, để phát triển văn hóa gắn với xây dựng con người Việt Nam toàn diện, trước hết cần có sự đổi mới căn bản, toàn diện và sâu sắc trong lãnh đạo và quản lý văn hóa. Điều này không chỉ dừng ở định hướng mà phải tạo chuyển biến thực chất trong quản lý nhà nước về văn hóa, đồng thời kích hoạt mạnh mẽ năng lực sáng tạo của đội ngũ hoạt động văn hóa.
Một yêu cầu quan trọng khác là nhận diện rõ các "điểm nghẽn" trong thể chế, chính sách và kiên quyết tháo gỡ. Trong đó,hạn chế về ngân sách, nguồn lực đầu tư cho văn hóa chưa được phân bổ tương xứng với vai trò. Bên cạnh đó, hệ thống cơ chế, chính sách và điều kiện phát triển còn nhiều bất cập, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng phát triển của ngành văn hóa.
Đặc biệt, ông nhấn mạnh đến đào tạo nguồn nhân lực văn hóa, nghệ thuật. Theo ông, cần có sự thay đổi căn bản về chương trình, nội dung và phương pháp đào tạo để xây dựng đội ngũ cán bộ, văn nghệ sĩ có đủ năng lực, trình độ đáp ứng yêu cầu của thời đại mới.
Bên cạnh đó, sự thay đổi trong tư duy của đội ngũ lãnh đạo trực tiếp về văn hóa cũng là yếu tố then chốt. Việc thành lập Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa là tín hiệu tích cực, tuy nhiên, để phát huy hiệu quả, cần bảo đảm hoạt động chỉ đạo được triển khai cụ thể, thường xuyên và có tác động trực tiếp đến thực tiễn.
Cuối cùng, ông cho rằng, mọi chủ trương, nghị quyết về văn hóa chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đi vào đời sống và trở thành ý thức tự giác của mỗi người dân. Khi mỗi cá nhân ý thức mình là chủ thể sáng tạo, là người thực hành, gìn giữ và tôn trọng văn hóa, đồng thời không ngừng rèn luyện để trở thành người có văn hóa, khi đó, văn hóa mới thực sự trở thành "sức mạnh nội sinh", tạo nên động lực mạnh mẽ cho sự phát triển của đất nước.