Tuy nhiên, đối với riêng TP Surat (Ấn Độ), ngành kim cương chỉ thực sự phát triển cách đây vài thập kỷ. Mãi đến những năm 1960, Surat vẫn chỉ là thị trấn tỉnh lẻ yên bình bên bờ biển phía tây. Khi đó, hoạt động cắt và đánh bóng kim cương chủ yếu diễn ra tại Antwerp (Bỉ) và Tel Aviv (Israel).
Bước ngoặt xuất hiện từ khi chính phủ Ấn Độ cho phép nhập khẩu và xuất khẩu kim cương. Chính sách này đã thúc đẩy làn sóng di cư đến Surat và tạo động lực cho sự bùng nổ kinh tế của thành phố.
Các thương nhân kim cương tại khu chợ ở Sura, Ấn Độ, tháng 4/2025Ảnh: AP
Nhờ chi phí lao động thấp, Surat nhanh chóng trở thành điểm đến hấp dẫn của ngành kim cương. Nhiều thương nhân từ châu Phi và Úc bắt đầu đưa kim cương thô tới đây để cắt và đánh bóng, mở ra giai đoạn tăng trưởng mạnh mẽ.
Ngày nay, Surat là trung tâm cắt và đánh bóng kim cương lớn nhất thế giới. Thành phố này gia công và đánh bóng hơn 80% lượng kim cương thô của thế giới. Tính trên toàn cầu, khoảng 9 trong số 10 viên kim cương được gia công đều được xử lý tại Ấn Độ.
Surat hiện có hàng ngàn cơ sở cắt kim cương, tạo việc làm trực tiếp hoặc gián tiếp cho hàng triệu người, trong đó khoảng một nửa là thợ cắt kim cương.
Mức lương của thợ cắt kim cương bắt đầu từ khoảng 450 USD/tháng, trong khi những chuyên gia tay nghề cao có thể kiếm được hơn 4.500 USD/tháng.
Với mặt bằng thu nhập tại Ấn Độ, mức lương 450 USD được xem là khá cao, nhưng so với tiêu chuẩn quốc tế thì vẫn tương đối thấp. Đây chính là một trong những lý do khiến Surat trở thành địa điểm hấp dẫn để gia công kim cương.
Không chỉ là nơi cắt và đánh bóng kim cương, Surat còn là một trung tâm giao dịch kim cương quan trọng. Tại khu Mahidharpura, mỗi ngày có hàng chục nghìn người, chủ yếu là nam giới (do quan niệm truyền thống cho rằng đây là lĩnh vực dành cho đàn ông), tập trung để mua bán kim cương.
Các bên sẽ cùng đánh giá chất lượng viên đá, dùng kính lúp để kiểm tra độ tinh khiết rồi thương lượng giá. Khi đạt được thỏa thuận, giao dịch được thanh toán bằng tiền mặt. Nhiều giao dịch dựa vào uy tín giữa các bên và thanh toán bằng tiền mặt, vì thế gây lo ngại về tính minh bạch.
Giám định và truy vết
Được thành lập tại Mỹ năm 1931, Viện Ngọc học Mỹ (GIA) là tổ chức phi lợi nhuận chuyên nghiên cứu, giám định và đào tạo trong lĩnh vực đá quý. GIA được xem là một trong những tổ chức giám định kim cương uy tín và có ảnh hưởng lớn nhất thế giới, với sứ mệnh nâng cao niềm tin của người tiêu dùng và tính minh bạch của thị trường đá quý.
GIA đánh giá chất lượng kim cương theo tiêu chuẩn 4C gồm trọng lượng (Carat), màu sắc (Color), độ tinh khiết (Clarity) và giác cắt (Cut). Theo yêu cầu của khách hàng, GIA có thể khắc số báo cáo (Report number) bằng laser lên phần vành của viên kim cương để hỗ trợ đối chiếu giữa viên đá và chứng thư.
GIA cũng có khả năng xác định kim cương tự nhiên hay kim cương nhân tạo, phát hiện các biện pháp xử lý như HPHT hoặc chiếu xạ, đồng thời nhận diện các trường hợp gian lận như khắc giả số báo cáo, thay đổi hoặc xóa dấu khắc laser.
Tháng 6/2021, phòng thí nghiệm của GIA tại Antwerp tiếp nhận viên kim cương đã được xử lý bằng công nghệ áp suất và nhiệt độ cao (HPHT), nhưng trên vành viên đá lại được khắc giả số báo cáo GIA của viên kim cương tự nhiên chưa qua xử lý mà GIA từng giám định năm 2010.
Viên kim cương được gửi tới để sử dụng dịch vụ Update (cập nhật), trong đó GIA sẽ đối chiếu viên đá với báo cáo trước đây và đánh giá lại theo tình trạng hiện tại.
Quá trình so sánh cho thấy trọng lượng và các chỉ tiêu phân cấp của viên đá khá giống với báo cáo đi kèm, nhưng vẫn có nhiều điểm khác biệt để kết luận đây không phải cùng 1 viên kim cương.
Hai viên đều có độ tinh khiết IF và không phát quang, nhưng màu sắc khác nhau: viên gốc đạt cấp màu D, còn viên đã xử lý chỉ đạt màu E.
Các phân tích quang phổ chuyên sâu tiếp tục phát hiện những khác biệt rõ ràng. Viên kim cương năm 2010 thuộc loại Ia, còn viên được gửi năm 2021 thuộc loại IIa. Phổ quang phát quang (PL) xác nhận viên đá có nguồn gốc tự nhiên nhưng màu sắc đã được cải thiện bằng xử lý HPHT.
Ngoài dòng khắc giả mạo, các chuyên gia còn phát hiện dưới kính hiển vi vẫn còn dấu vết của dòng khắc GIA nguyên bản trên vành viên kim cương.
Từ đó, GIA xác định viên đá này từng được gửi giám định vào năm 2013, nhưng sau đó đã bị đánh bóng lại nhằm làm mờ dòng khắc GIA ban đầu.
Hồ sơ của GIA cũng cho thấy vào năm 2013, viên kim cương còn được khắc chữ “BELLATAIRE” - dấu hiệu cho biết viên đá đã qua xử lý HPHT. Tuy nhiên, dòng chữ này cũng đã bị xóa khỏi vành viên đá và dấu vết còn mờ hơn cả mã khắc GIA.
GIA cung cấp dịch vụ Diamond Origin Report (Báo cáo nguồn gốc kim cương) đối với những viên kim cương tham gia chương trình truy xuất nguồn gốc ngay từ giai đoạn còn là kim cương thô. Trong trường hợp này, quốc gia khai thác được xác nhận dựa trên hồ sơ truy xuất và chuỗi kiểm soát, thay vì chỉ dựa vào việc giám định viên kim cương sau khi đã được cắt mài.
Kim cương máu
Kim cương máu (blood diamond) là những viên kim cương thô được khai thác tại các vùng có chiến tranh hoặc xung đột. Lợi nhuận từ việc bán chúng được các tổ chức phiến quân sử dụng để tài trợ cho các cuộc nội chiến, khủng bố và hoạt động quân sự phi pháp. Tên gọi này phản ánh sự thật đau thương phía sau những viên đá lấp lánh, bao gồm nạn bóc lột sức lao động, vi phạm nhân quyền, sử dụng lao động trẻ em và bạo lực đẫm máu tại các mỏ khai thác bất hợp pháp ở châu Phi.
Theo GIA, đối với viên kim cương đã được cắt mài và không có hồ sơ truy xuất nguồn gốc, hiện chưa có phương pháp khoa học hoặc kỹ thuật nào có thể xác định chính xác quốc gia nơi viên đá được khai thác.
Đây cũng là lý do khi G7 và Liên minh châu Âu (EU) áp dụng lệnh cấm đối với kim cương Nga vì chiến dịch quân sự đặc biệt ở Ukraine, các bên đã xây dựng cơ chế truy xuất nguồn gốc riêng dựa trên chuỗi cung ứng, thay vì chỉ dựa vào chứng thư giám định của GIA. Trong cơ chế này, việc đối chiếu hồ sơ thương mại và quá trình lưu chuyển của viên kim cương đóng vai trò quyết định trong việc xác định nguồn gốc.
Ngày càng khó truy nguồn gốc
Sau khi tập đoàn khai thác mỏ Alrosa của Nga bị Mỹ đưa vào danh sách trừng phạt vì vấn đề Ukraine, nhiều tên tuổi trong ngành kim cương thế giới từ chối mua bán kim cương Nga vì lo ngại có thể mất những hợp đồng lớn.
Tuy nhiên, theo Bloomberg, vẫn có một số khách hàng tại Ấn Độ và Bỉ tiếp tục mua với khối lượng lớn. Những giao dịch như vậy diễn ra khá lặng lẽ trong ngành vốn rất kín tiếng.
Một khi các viên kim cương đã đi vào chuỗi cung ứng, việc truy xuất nguồn gốc gần như trở nên bất khả thi. Kim cương thường được bán theo từng gói gồm những viên có kích thước và chất lượng tương đồng, thuộc khoảng 15.000 chủng loại khác nhau.
Trong quá trình lưu thông, chúng tiếp tục được mua đi bán lại nhiều lần và trộn lẫn với các lô khác trước khi được gắn lên nhẫn hoặc mặt dây chuyền.
Sau khi được cắt và đánh bóng, kim cương Nga có thể vẫn được bán trên các thị trường phương Tây.
Theo quy định của EU, từ tháng 9/2024, mọi viên kim cương từ 0,5 carat trở lên phải đi qua Antwerp (Bỉ) – trung tâm giao dịch kim cương lâu đời của thế giới, để được chứng nhận truy xuất nguồn gốc bằng công nghệ blockchain. Tuy nhiên, có thông tin Mỹ đang xem xét lại việc thực thi cơ chế truy xuất nguồn gốc sau khi vấp phải sự phản đối của một số quốc gia và ngành kim cương.