Có những doanh nhân xây dựng một công ty lớn. Có những người đi xa hơn, tạo ra một ngành công nghiệp mới. Elon Musk thuộc nhóm hiếm hoi hơn: Một cá nhân cùng lúc đặt cược vào nhiều tầng hạ tầng của tương lai, từ mặt đất lên quỹ đạo, từ xe điện đến trí tuệ nhân tạo, từ mạng xã hội đến chip cấy trong não người.
Trong hơn ba thập kỷ, người đàn ông thường được truyền thông ví như “Iron Man ngoài đời thực” đã đi qua một hành trình rất khác thường. Ông bắt đầu bằng vài trăm USD kiếm được từ việc bán mã nguồn một trò chơi điện tử khi còn nhỏ. Sau đó là các thương vụ phần mềm, thanh toán điện tử. Rồi đến những canh bạc lớn hơn: Tên lửa, xe điện, năng lượng mặt trời, internet vệ tinh, mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo, robot hình người, đường hầm ngầm và giao diện não - máy tính.
Ngày nay, khi nhắc tới Elon Musk, câu chuyện không chỉ còn là khối tài sản cá nhân. Câu hỏi lớn hơn là: Một người có thể kiểm soát bao nhiêu lớp hạ tầng của thế giới tương lai?
Từ 500 USD đầu tiên đến những thương vụ triệu USD
Elon Musk sinh năm 1971 tại Pretoria, Nam Phi. Thành công thương mại đầu tiên đến với ông từ rất sớm. Năm 12 tuổi, Musk bán mã nguồn trò chơi điện tử Blastar cho một tạp chí máy tính, thu về khoảng 500 USD. Đó là khoản tiền nhỏ nếu đặt cạnh khối tài sản khổng lồ sau này, nhưng lại là điểm khởi đầu cho một mô-típ lặp đi lặp lại trong sự nghiệp Musk: Tự học, tự viết phần mềm, bán ý tưởng và dùng tiền kiếm được để bước vào canh bạc lớn hơn.
Năm 1995, Elon Musk cùng em trai Kimbal Musk thành lập Zip2, một công ty xuất bản trực tuyến và danh bạ doanh nghiệp. Zip2 giúp các tờ báo đưa danh sách doanh nghiệp địa phương và bản đồ lên môi trường trực tuyến. Ở giai đoạn đó, internet vẫn là vùng đất mới, còn việc số hóa thông tin địa phương là một ý tưởng còn xa lạ với nhiều doanh nghiệp truyền thống.
Năm 1999, Zip2 được bán với giá hơn 300 triệu USD. Elon Musk thu về khoảng 22 triệu USD từ thương vụ này. Thay vì dừng lại ở vị thế một triệu phú công nghệ trẻ tuổi, ông tiếp tục dồn tiền vào X.com, startup ngân hàng trực tuyến. X.com sau này trở thành một phần của PayPal. Đến năm 2002, PayPal được eBay mua lại với giá 1,5 tỷ USD, giúp Musk thu về khoảng 176 triệu USD.
Chính khoản tiền này đã trở thành “nhiên liệu” cho giai đoạn táo bạo nhất trong sự nghiệp của ông.
SpaceX: Canh bạc tưởng như không có cửa thắng
Năm 2002, Elon Musk thành lập SpaceX và đầu tư khoảng 100 triệu USD tiền cá nhân vào công ty. Ông vừa giữ vai trò CEO, vừa là kỹ sư trưởng. Ở thời điểm đó, việc một doanh nhân công nghệ tư nhân bước vào ngành hàng không vũ trụ là điều gần như phi lý. Đây là lĩnh vực vốn bị thống trị bởi các cơ quan chính phủ và các nhà thầu lâu đời, nơi rào cản kỹ thuật, vốn và pháp lý đều cực cao.
Musk từng tin rằng SpaceX có chưa đến 10% cơ hội thành công. Ông cũng từng cảnh báo bạn bè và nhà đầu tư rằng thất bại mới là kịch bản có khả năng xảy ra nhất. Nhưng hơn hai thập kỷ sau, SpaceX đã trở thành một trong những công ty quan trọng nhất trong đế chế Musk.
SpaceX không chỉ chế tạo tên lửa. Công ty này theo đuổi tên lửa tái sử dụng, vận chuyển hàng hóa và phi hành gia, phát triển Starship, đồng thời sở hữu Starlink, mạng internet vệ tinh đang phủ sóng toàn cầu. Nếu tên lửa là cánh cửa đưa SpaceX vào không gian, Starlink mới là mảng biến không gian thành một mô hình kinh doanh hàng ngày.
Trong hồ sơ tài chính được công bố, Starlink tạo ra 4,4 tỷ USD lợi nhuận hoạt động trong năm 2025. Đây là một con số quan trọng, bởi nó cho thấy SpaceX không chỉ bán giấc mơ sao Hỏa hay tương lai ngoài quỹ đạo. Công ty đã có một tài sản tạo dòng tiền thực tế: một mạng internet vệ tinh phục vụ hộ gia đình, doanh nghiệp, tàu biển, máy bay, chính phủ và cả các khu vực khó tiếp cận hạ tầng mặt đất.
Màn chào sàn Nasdaq của SpaceX được ghi nhận là thương vụ IPO giá trị nhất lịch sử, định giá công ty ở mức khoảng 1.750 tỷ USD. Chỉ sau vài ngày giao dịch, vốn hóa thị trường của công ty vượt mốc 2.000 tỷ USD và đạt 2.430 tỷ USD vào cuối tuần trước. Với cột mốc này, SpaceX không chỉ là công ty không gian tư nhân lớn nhất thế giới, mà còn trở thành bệ phóng tài sản quan trọng nhất của Musk trong cuộc đua trở thành tỷ phú nghìn tỷ USD đầu tiên.
Tuy vậy, phía sau mức định giá khổng lồ vẫn là những tranh luận lớn. SpaceX báo lỗ hoạt động tổng cộng 2,6 tỷ USD. Những người ủng hộ cho rằng mức định giá phản ánh vị thế dẫn đầu trong công nghệ không gian, truyền thông vệ tinh và trí tuệ nhân tạo. Ngược lại, các nhà phê bình cho rằng phần lớn giá trị của SpaceX đang được xây trên các mục tiêu dài hạn, từ trung tâm dữ liệu ngoài quỹ đạo đến tham vọng đưa con người định cư trên sao Hỏa.
Tesla: Từ xe điện đến công ty AI có bánh xe
Nếu SpaceX là giấc mơ rời Trái Đất, Tesla là canh bạc của Musk trên chính mặt đất.
Năm 2004, Elon Musk gia nhập Tesla, khi đó vẫn là một công ty xe điện mới thành lập. Ông đầu tư khoảng 80 triệu USD vào doanh nghiệp này và đến năm 2008 chính thức trở thành CEO. Tesla lên sàn chứng khoán năm 2010, sau đó gia nhập nhóm các công ty có vốn hóa trên 1.000 tỷ USD. Hiện vốn hóa thị trường của hãng đạt khoảng 1.500 tỷ USD.
Tesla là công ty đưa Musk trở thành biểu tượng đại chúng. Trong nhiều năm, Tesla không chỉ bán xe điện. Hãng bán một hình dung mới về ô tô: Sạch hơn, nhanh hơn, thông minh hơn và gắn với phần mềm nhiều hơn cơ khí truyền thống. Dưới thời Musk, một công ty từng có quy mô khiêm tốn đã vươn lên thành một trong những hãng xe có giá trị nhất thế giới.
Nhưng Tesla cũng không còn ở thời kỳ một mình một đường. Năm 2024, hãng đánh mất vị trí nhà sản xuất xe điện lớn nhất thế giới xét theo doanh số vào tay BYD của Trung Quốc. Cạnh tranh trong ngành xe điện ngày càng khốc liệt, trong khi hoạt động giao xe của Tesla từng chịu tác động từ các cuộc tẩy chay liên quan đến hoạt động chính trị của Musk, dù doanh số sau đó phục hồi phần nào.
Điều đáng chú ý là Musk nhiều lần nhấn mạnh tương lai dài hạn của Tesla không nằm ở việc bán ô tô. Ông muốn thị trường nhìn Tesla như một công ty AI, với công nghệ lái xe tự động, robotaxi tự hành, pin, lưu trữ năng lượng và robot hình người Optimus. Theo Musk, Optimus trong tương lai có thể được sử dụng trong gia đình và môi trường làm việc.
Vì vậy, Tesla ngày nay được kể bằng hai câu chuyện song song. Một bên là hãng xe điện đang chịu sức ép cạnh tranh ngày càng lớn. Bên còn lại là một công ty công nghệ đang cố chứng minh rằng dữ liệu, phần mềm tự lái và robot mới là giá trị thật sự.
xAI và X: Mảnh ghép dữ liệu trong cuộc đua AI
Trong đế chế Musk, trí tuệ nhân tạo là mặt trận mới nhưng không tách rời các phần còn lại. xAI được thành lập để bước vào cuộc đua AI tạo sinh, nơi những cái tên như OpenAI, Google, Anthropic và Meta đang cạnh tranh gay gắt. Nhưng khác với nhiều startup AI khác, xAI nằm trong một hệ sinh thái có sẵn mạng xã hội, dữ liệu, phần cứng, xe điện, robot và hạ tầng không gian.
Mạng xã hội X, tức Twitter cũ, là một tài sản đặc biệt trong hệ sinh thái đó. X tạo ra dòng dữ liệu thời gian thực khổng lồ từ các cuộc thảo luận xã hội, chính trị, tài chính, công nghệ và văn hóa. Khi X được đặt cạnh xAI, Musk có trong tay một kênh phân phối, một kho dữ liệu và một nền tảng thử nghiệm sản phẩm AI.
Tuy vậy, AI cũng là một trong những mảng tốn kém nhất. xAI ghi nhận khoản lỗ hoạt động 6,4 tỷ USD trong năm ngoái. Con số này cho thấy cuộc đua AI không chỉ cần ý tưởng, mà cần vốn khổng lồ cho chip, trung tâm dữ liệu, nhân sự và mô hình huấn luyện.
Với Musk, xAI không đơn giản là một công ty chatbot. Nó là lớp trí tuệ có thể kết nối ngược lại với Tesla, SpaceX, X và các dự án robot trong tương lai. Nếu Tesla là cơ thể bằng kim loại và bánh xe, xAI có thể trở thành bộ não phần mềm cho nhiều tham vọng khác.
Neuralink: Khi công nghệ đi vào não người
Neuralink là mảnh ghép táo bạo và nhạy cảm nhất trong đế chế Elon Musk. Công ty giao diện não - máy tính này được Musk đồng sáng lập vào năm 2016, với mục tiêu phát triển công nghệ cho phép kết nối trực tiếp hệ thần kinh của con người với máy tính.
Ở giai đoạn đầu, Neuralink hướng tới các ứng dụng y tế: hỗ trợ những người bị chấn thương tủy sống, mắc ALS hoặc các bệnh lý thần kinh nghiêm trọng khôi phục khả năng giao tiếp và vận động. Công ty đã triển khai các thử nghiệm lâm sàng và công bố nhiều ca cấy ghép não thành công trong những năm gần đây.
Nhưng về dài hạn, tham vọng của Neuralink còn lớn hơn nhiều. Musk từng nhiều lần nói về viễn cảnh con người cần tìm cách bắt kịp tốc độ phát triển của AI. Nếu AI ngày càng mạnh, giao diện não - máy tính có thể trở thành cách để con người tương tác trực tiếp hơn với máy móc, vượt qua giới hạn của bàn phím, màn hình hay giọng nói.
Chính vì vậy, Neuralink là nơi hy vọng và tranh cãi cùng tồn tại. Với người ủng hộ, đây có thể là công nghệ thay đổi cuộc sống của người khuyết tật. Với người hoài nghi, đây là bước đi chạm vào một trong những ranh giới nhạy cảm nhất: đưa công nghệ vào bên trong cơ thể và não bộ con người.
The Boring Company: Đường hầm cho đô thị tương lai
Không phải mọi mảnh ghép trong đế chế Musk đều ở trên trời hay trong não người. The Boring Company đi theo chiều ngược lại: đào xuống lòng đất.
Công ty này phát triển các đường hầm và hệ thống vận tải ngầm, nổi tiếng nhất với Vegas Loop, mạng lưới đường hầm bên dưới Las Vegas sử dụng xe Tesla để chở hành khách giữa các địa điểm. Tuyến đầu tiên được đưa vào hoạt động gần Trung tâm Hội nghị Las Vegas năm 2021.
Ý tưởng của Musk rất đơn giản theo kiểu đặc trưng của ông: nếu giao thông trên mặt đất quá tắc, hãy tạo thêm không gian ở bên dưới. The Boring Company cho rằng công nghệ đào hầm của họ có thể giúp giảm ùn tắc và hạ chi phí các dự án vận tải ngầm.
Tuy nhiên, đây cũng là mảng cho thấy khoảng cách giữa tầm nhìn và thực tế triển khai. Công ty công bố kế hoạch phát triển các dự án tại nhiều thành phố, bao gồm Dubai và Nashville, nhưng cũng vấp phải không ít chỉ trích. Các cơ quan quản lý và nhiều tổ chức bày tỏ lo ngại về môi trường và an toàn, trong khi nhiều phần của mạng lưới dự kiến tại Las Vegas vẫn đang trong quá trình xây dựng.
Một hệ sinh thái, không chỉ một danh mục đầu tư
Điểm đặc biệt nhất trong đế chế Musk không phải là ông sở hữu nhiều công ty. Điều đáng chú ý hơn là các công ty đó ngày càng có xu hướng kết nối với nhau.
Tesla cần AI cho xe tự lái và robot. xAI cần dữ liệu, hạ tầng tính toán và kênh phân phối. X tạo ra dữ liệu xã hội thời gian thực. SpaceX có tên lửa, vệ tinh và Starlink. Neuralink cần phần mềm, phần cứng và trí tuệ nhân tạo. The Boring Company dùng chính xe Tesla trong các đường hầm. SolarCity, công ty năng lượng mặt trời Musk từng tham gia thành lập cùng hai người anh em họ Lyndon và Peter Rive, sau này được Tesla mua lại, bổ sung thêm mảnh ghép năng lượng vào hệ sinh thái.
Khi đặt cạnh nhau, các mảng này tạo thành một logic rộng hơn: Musk không chỉ muốn làm xe, tên lửa, AI hay mạng xã hội. Ông muốn kiểm soát nhiều lớp của tương lai, từ phương tiện di chuyển, nguồn năng lượng, hạ tầng kết nối, dữ liệu, trí tuệ nhân tạo cho đến cách con người tương tác với máy móc.
Đó là lý do đế chế Musk vừa hấp dẫn, vừa gây tranh cãi. Nó hấp dẫn vì được xây trên những thị trường khổng lồ và những ý tưởng đủ lớn để thay đổi thế giới. Nhưng nó gây tranh cãi vì phụ thuộc quá nhiều vào một cá nhân, vào niềm tin của thị trường và vào các mục tiêu dài hạn chưa chắc thành hiện thực.
Có thể nhìn Elon Musk như một doanh nhân, một kỹ sư, một nhà đầu tư mạo hiểm, một nhân vật truyền thông hoặc một người luôn biết cách đẩy câu chuyện kinh doanh tới cực hạn. Nhưng dù nhìn từ góc nào, đế chế của ông hiện đã vượt xa khuôn khổ một tập hợp công ty công nghệ.
Nó là một mạng lưới trải từ mặt đất lên quỹ đạo, từ ô tô đến vệ tinh, từ mạng xã hội đến AI, từ đường hầm ngầm đến chip cấy trong não người.
Và vì vậy, câu hỏi lớn nhất không chỉ là Elon Musk giàu đến mức nào. Câu hỏi lớn hơn là: khi một cá nhân nắm trong tay nhiều mảnh ghép của hạ tầng tương lai đến vậy, thế giới sẽ được hưởng lợi bao nhiêu và phải chấp nhận những rủi ro nào?