Vào một đêm cuối năm 2015 tại thung lũng Silicon, một nhóm các nhà khoa học và doanh nhân hàng đầu đã cùng nhau ăn tối để thảo luận về một nỗi sợ chung: Một tương lai nơi trí tuệ nhân tạo (AI) bị thao túng bởi các tập đoàn khổng lồ như Google. Đêm đó, OpenAI đã ra đời với tư cách là một tổ chức phi lợi nhuận, cam kết mã nguồn mở và hoạt động vì lợi ích của nhân loại. Elon Musk và Sam Altman chính là hai nhân vật chủ chốt đặt viên gạch đầu tiên.
Sam Altman và Elon Musk cùng nhau thành lập OpenAI vào năm 2015. (Nguồn: Getty Images).
Liên minh chống lại sự độc quyền
Mối lương duyên giữa Elon Musk và Sam Altman bắt đầu từ một nỗi sợ chung mang tính hiện sinh: Sự trỗi dậy của một "Chúa tể AI" do các tập đoàn thung lũng Silicon kiểm soát. Thời điểm đó, Google vừa thâu tóm DeepMind, và Musk - người vốn coi AI là "mối đe dọa lớn nhất đối với nền văn minh" - đã vô cùng giận dữ. Ông tin rằng nếu trí tuệ nhân tạo bị độc quyền bởi một thực thể thương mại, nhân loại sẽ không có cơ hội phản kháng.
Trong bối cảnh đó, Sam Altman xuất hiện như một mảnh ghép hoàn hảo. Nếu Musk là "người truyền lửa" với nguồn tài chính dồi dào và tầm nhìn vĩ mô, thì Altman là "kiến trúc sư" tài ba với mạng lưới quan hệ sâu rộng tại Y Combinator. Họ cùng nhau vạch ra một kế hoạch táo bạo: Thành lập OpenAI để trở thành một "đối trọng" phi lợi nhuận.
Musk đã cam kết đổ vào dự án tới 1 tỷ USD (thực tế ông đã đóng góp khoảng 45 triệu USD trong những năm đầu) để đảm bảo các nhà khoa học hàng đầu thế giới có thể yên tâm nghiên cứu mà không bị áp lực doanh số đè nặng. Họ thậm chí còn lôi kéo được "bộ não" của Google là Ilya Sutskever về đội của mình - một cú sốc lớn đối với giới công nghệ lúc bấy giờ.
Lý tưởng của họ thuần khiết đến mức cực đoan: Phải giải phóng trí tuệ nhân tạo. Mọi dòng code, mọi thuật toán đều phải được công khai để bất kỳ ai trên thế giới cũng có thể sử dụng và cùng nhau xây dựng một hàng rào bảo vệ nhân loại. Trong mắt họ khi ấy, OpenAI chính là "pháo đài cuối cùng" ngăn chặn kịch bản phim Terminator trở thành hiện thực, và Sam Altman chính là người được Musk tin tưởng giao phó chìa khóa của pháo đài đó.
Sự xuất hiện của Microsoft và "lợi nhuận"
Rạn nứt bắt đầu vào năm 2018 khi Musk đề xuất tiếp quản OpenAI để cạnh tranh trực tiếp với Google, nhưng bị hội đồng quản trị từ chối. Musk rời đi, và ngay sau đó, dưới sự dẫn dắt của Altman, OpenAI đã thực hiện một bước đi gây tranh cãi: Thành lập một công ty con có lợi nhuận để nhận khoản đầu tư 13 tỷ USD từ Microsoft.
Từ một tổ chức mở, OpenAI dần đóng kín mã nguồn của các mô hình mạnh mẽ như GPT-4. Đối với Elon Musk, đây là một sự phản bội trắng trợn. Ông tuyên bố: "OpenAI hiện đã trở thành một công ty con đóng kín, chuyên tối đa hóa lợi nhuận cho Microsoft dưới vỏ bọc cứu thế."
Đỉnh điểm của sự đối đầu là đơn kiện của Musk gửi lên tòa án vào đầu năm 2024. Điểm "đắt" nhất trong vụ kiện này xoay quanh khái niệm AGI (Trí tuệ nhân tạo tổng quát).
Theo thỏa thuận, Microsoft không có quyền sử dụng công nghệ của OpenAI nếu nó đạt ngưỡng AGI (trí tuệ ngang bằng con người). Musk cáo buộc OpenAI đang cố tình "giấu" việc GPT-4 đã là một dạng AGI sơ khai để giúp Microsoft duy trì quyền độc quyền.
Ngược lại, OpenAI đã đáp trả bằng cách công bố các email cũ, cho thấy Musk từng đồng ý rằng việc giữ kín mã nguồn và huy động vốn lớn là cần thiết để thành công. Họ gọi hành động của Musk là "sự ghen tị" của một người đã bỏ lỡ con tàu chiến thắng.
Cuộc chiến pháp lý rung chuyển thế giới AI
Phiên tòa lịch sử giữa Elon Musk và Sam Altman có thể định đoạt tương lai AI. (Nguồn: Reuters)
Phiên tòa lịch sử giữa Elon Musk và OpenAI diễn ra tại Oakland, California với bồi thẩm đoàn gồm chín người. Musk quyết liệt yêu cầu mức bồi thường kỷ lục 150 tỷ USD để chuyển ngược về quỹ từ thiện, đồng thời cáo buộc OpenAI và Microsoft đã biến sứ mệnh phi lợi nhuận thành "cỗ máy kiếm tiền".
Phía OpenAI phản pháo bằng các tài liệu nội bộ, cho rằng Musk đang tìm cách hạ bệ đối thủ để dọn đường cho xAI - phòng thí nghiệm riêng của ông. Với sự tham gia đối chất trực tiếp của các nhân vật quyền lực như Sam Altman và Satya Nadella (CEO Microsoft), vụ kiện này không chỉ đe dọa kế hoạch IPO của OpenAI mà còn đặt ra một dấu hỏi lớn về sự minh bạch và trách nhiệm của các tập đoàn trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.