Rủi ro “mất tiền” hay “mất hàng”
Thực tế báo cáo tài chính kiểm toán năm 2024 (thời hạn nộp vào cuối tháng 3 năm ngoái) đã cho thấy những bài học đắt giá về niềm tin đặt sai chỗ.
Điển hình như trường hợp của BCG Energy (BGE), báo cáo tài chính tự lập ghi nhận mức lãi lên tới 394 tỷ đồng sau thuế, một con số đầy hứa hẹn. Thế nhưng, khi báo cáo kiểm toán được công bố, nhà đầu tư đã thực sự sốc khi con số này đảo chiều thành lỗ ròng tới 766 tỷ đồng, kèm theo một loạt ý kiến ngoại trừ và nhấn mạnh từ kiểm toán viên. Cổ phiếu BGE ngay lập tức lao dốc không phanh sau một thời gian tưởng chừng đã tích lũy đủ "tin xấu" liên quan đến các lãnh đạo cao cấp của tập đoàn mẹ Bamboo Capital.
Với những trường hợp như của BCG Energy, nhà đầu tư rõ ràng đứng trước rủi ro mất tiền khi tình hình kinh doanh bết bát của doanh nghiệp chưa được phản ánh đầy đủ, hoặc cố tình bị che dấu.
Tuy nhiên, trong thế giới tài chính, không chỉ việc lợi nhuận sụt giảm mới “gây hại” cho cổ đông. Việc báo cáo kiểm toán đột ngột ghi tăng lợi nhuận so với số tự lập cũng khiến nhà đầu tư thiệt hại do "mất hàng" vì thông tin chưa chuẩn xác ban đầu.
Năm 2024, hàng loạt doanh nghiệp lớn như Vietnam Airlines (HVN), Vinhomes (VHM), Vingroup (VIC), Hapaco (HAP) hay Bia Sài Gòn Bình Tây (SBB)... đều ghi nhận mức thay đổi lợi nhuận sau kiểm toán tăng thêm tới hàng chục, hàng trăm tỷ đồng (riêng SBB giảm lỗ hơn 200 tỷ đồng).
Cần phải khách quan nhìn nhận rằng, không phải mọi sai lệch đều bắt nguồn từ sự cố ý làm sai của doanh nghiệp. Đôi khi, sự khác biệt đơn giản đến từ cách nhìn nhận và đánh giá khác nhau giữa đội ngũ kế toán nội bộ và kiểm toán viên độc lập về các ước tính kế toán phức tạp. Dù là sai sót kỹ thuật hay chủ đích "làm đẹp", nhà đầu tư vẫn cần một cái nhìn cuối cùng chính xác nhất, và báo cáo kiểm toán chính là tài liệu đáng tin cậy nhất để soi xét nội tại một doanh nghiệp.
Nhà đầu tư cần soi xét những gì?
Để không bị lạc lối trong ma trận số liệu, nhà đầu tư cần tập trung vào "linh hồn" của bản báo cáo là phần ý kiến của kiểm toán viên và sự chênh lệch ở các khoản mục trọng yếu. Một ý kiến "Chấp nhận toàn phần" cho thấy bộ máy tài chính vận hành ổn định, ít nhất không có nhiều “điểm mờ”.
Tuy nhiên, nếu xuất hiện "Ý kiến ngoại trừ", đó là tín hiệu cho thấy kiểm toán viên không thể xác thực hoặc không đồng ý với một phần dữ liệu quan trọng. Nghiêm trọng hơn, dạng ý kiến "Từ chối đưa ra ý kiến" thường là dấu hiệu của những lỗ hổng tài chính lớn mà nhà đầu tư không thể bỏ qua.
Nhà đầu tư cũng cần đặc biệt chú ý đến các khoản mục dễ biến động như trích lập dự phòng nợ xấu, dự phòng giảm giá hàng tồn kho hay việc ghi nhận doanh thu. Đây là những nơi thường xuyên xảy ra sự vênh nhau giữa báo cáo tự lập và kiểm toán, bởi doanh nghiệp luôn có xu hướng lạc quan hóa các con số, trong khi kiểm toán viên bắt buộc phải tuân thủ tính thận trọng để phản ánh đúng giá trị tài sản thực tế.
Khác biệt này có thể xuất phát đơn giản từ việc doanh nghiệp đánh giá khoản khách hàng nợ (Phải thu khách hàng) là có thể thu hồi, nhưng dưới lăng kính pháp lý và các bằng chứng về giấy tờ, kiểm toán cho rằng khó thu hồi.
Một khu vực cực kỳ nhạy cảm thường được làm rõ trong báo cáo kiểm toán chính là các giao dịch với bên liên quan.
Thông qua các thuyết minh chi tiết này, nhà đầu tư có thể bóc tách được dòng tiền thực chất của doanh nghiệp bắt nguồn từ đâu, liệu đó là nguồn thu lành mạnh từ việc bán hàng ra thị trường cho khách hàng khách quan, hay thực chất chỉ là những vòng xoáy dòng tiền chạy quanh các công ty con và công ty liên kết nhằm "thổi" doanh thu và lợi nhuận ảo.
Mặc dù việc giao dịch với các bên liên quan không sai về pháp luật hay quy định kế toán, nhưng nó luôn tiềm ẩn rủi ro về việc rút ruột tài sản hoặc thao túng báo cáo tài chính. Báo cáo kiểm toán có nhiệm vụ công khai chi tiết những mối quan hệ này để nhà đầu tư tự đánh giá xem doanh nghiệp đang sống bằng thực lực hay đang dựa vào những hệ sinh thái phức tạp để tồn tại và làm đẹp sổ sách.
Vì sao báo cáo kiểm toán đáng tin?
Nhiều người đặt câu hỏi về tính khách quan khi chính doanh nghiệp là khách hàng trả tiền cho hãng kiểm toán. Thực tế sự độc lập tương đối của kiểm toán vẫn luôn được duy trì và thúc đẩy mạnh mẽ dưới những quy định nghề nghiệp và pháp lý khắt khe.
Kiểm toán viên không làm việc để bảo vệ ban lãnh đạo doanh nghiệp mà họ làm việc vì uy tín chuyên môn và trách nhiệm bảo vệ lợi ích công chúng. Trong khi ban lãnh đạo thường nhìn nhận tài chính bằng sự kỳ vọng và các kế hoạch tương lai, thì kiểm toán viên lại nhìn nhận bằng bằng chứng thực tế và sự tuân thủ nghiêm ngặt các chuẩn mực kế toán. Sự khác biệt trong "thế giới quan" này chính là bộ lọc quan trọng giúp loại bỏ những hạt sạn thông tin trước khi đến tay cổ đông, đảm bảo rằng những gì được công bố là trung thực và hợp lý.
Sức ép từ cơ quan quản lý nhà nước chính là rào cản cuối cùng ngăn chặn mọi sự thông đồng giữa đơn vị kiểm toán và doanh nghiệp.
Nếu kiểm toán viên thực hiện sai quy trình hoặc lơ là trách nhiệm, họ không chỉ mất đi danh tiếng mà còn đối mặt với các án kỷ luật đình chỉ hành nghề nghiêm khắc. Minh chứng điển hình là trường hợp của Công ty Hạ tầng nước Sài Gòn (SII) năm 2024. Dù báo cáo tài chính ban đầu do Grant Thornton Việt Nam kiểm toán đưa ra ý kiến "chấp nhận toàn phần", nhưng Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) sau đó đã kết luận báo cáo kiểm toán này không đạt yêu cầu. Theo Công văn số 6067/UBCK-GSĐC ngày 07/10/2025, cơ quan quản lý xác định kiểm toán viên chưa thực hiện đầy đủ các thủ tục và chưa thu thập đủ bằng chứng thích hợp để đưa ra ý kiến. Hệ quả trực tiếp là UBCKNN đã chính thức đình chỉ tư cách kiểm toán viên đối với những người đã ký trên báo cáo này, bao gồm cả Phó Tổng giám đốc đơn vị kiểm toán.
Những chế tài quyết liệt này gửi đi một thông điệp đanh thép rằng báo cáo kiểm toán phải là một tấm gương phẳng không được phép cong vênh vì bất kỳ lợi ích nhóm nào, để xứng đáng là điểm tựa niềm tin cuối cùng cho nhà đầu tư.
Không chỉ chế tài, các hãng kiểm toán cũng hoạt động để bảo vệ uy tín bản thân. Với các hãng kiểm toán có các tiêu chuẩn khắt khe, hoạt động chuẩn mực, được nhiều tổ chức tài chính tin cậy, họ cũng có cơ hội được các doanh nghiệp lớn mời kiểm toán với mức giá cao hơn. Báo cáo kiểm toán không chỉ là tài liệu cho nhà đầu tư soi vào, đó còn là tài liệu mà các tổ chức tín dụng nhìn vào trước khi ra quyết định rót tiền.
Dù không phải là tài liệu đáng tin cậy tuyệt đối, nhưng với những quy định khắt khe và cơ chế vận hành hiện tại, báo cáo tài chính kiểm toán vẫn đang là tài liệu quan trọng và đáng tin nhất được doanh nghiệp công bố.
Ít nhất, báo cáo kiểm toán đáng tin hơn những hứa hẹn đẹp đẽ từ lãnh đạo doanh nghiệp.