"Nếu bất kỳ tàu nào cố gắng đi qua eo biển mà không có sự cho phép của chúng tôi…hoặc đi ngoài tuyến đường được chỉ định, thì tàu đó phải chịu trách nhiệm về mọi hậu quả".
Cảnh báo trên được Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran phát tới các tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz, điểm nghẽn dầu mỏ quan trọng đang nổi lên như một trong những thử thách lớn nhất đối với thỏa thuận chấm dứt xung đột giữa Iran và Mỹ.
Cảnh báo được đưa ra sau hàng loạt vụ việc căng thẳng tại Hormuz, trong đó có các vụ tấn công nhằm vào tàu thương mại và xu hướng ngày càng nhiều tàu lựa chọn tuyến hàng hải phía nam, gần bờ biển Oman, để hạn chế sự giám sát của Iran.
Theo thỏa thuận ngừng bắn, Iran cam kết áp dụng "mọi biện pháp cần thiết" nhằm bảo đảm hoạt động vận chuyển hàng hóa qua eo biển Hormuz - tuyến đường vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của thế giới. Tuy nhiên, một điều khoản trong thỏa thuận cũng quy định Iran và Oman sẽ cùng phối hợp xác định cơ chế quản lý tương lai đối với eo biển này.
Lực lượng Vệ binh Cách mạng gọi các tuyến đường không được Tehran thông qua là "không thể chấp nhận được".
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi hôm Chủ nhật (28/6) cảnh báo rằng "bất kỳ sự can thiệp hay nỗ lực nào nhằm tạo ra các thỏa thuận song song sẽ chỉ làm phức tạp thêm tình hình, gia tăng căng thẳng và trì hoãn việc mở lại tuyến đường thủy quan trọng này".
Ông Araghchi không nêu rõ "các thỏa thuận song song" nhưng ngày càng nhiều tàu thuyền tìm cách né tránh sự kiểm soát của Iran đối với tuyến đường này bằng cách đi theo tuyến đường phía nam gần bờ biển Oman.
Ba tuyến hàng hải cùng tồn tại
Hiện nay, ba tuyến đường riêng biệt đã hình thành trong hành lang hàng hải hẹp này. Một tuyến đường phía nam đi qua vùng biển ngoài khơi Oman; tuyến đường thứ hai, được sử dụng trước chiến tranh, đi qua giữa eo biển; và tuyến đường thứ ba xa hơn về phía bắc do Iran kiểm soát. Sự tồn tại đồng thời của ba tuyến đường khiến các hãng vận tải phải cân nhắc giữa các rủi ro về an ninh và chính trị.
Ông Dimitris Maniatis, Giám đốc điều hành Công ty tư vấn rủi ro hàng hải Marisks, nhận định môi trường hoạt động hiện nay tại Hormuz "vô cùng nguy hiểm", khi các doanh nghiệp vừa phải đối mặt với nguy cơ thủy lôi, máy bay không người lái và tàu tuần tra, vừa phải tính toán các yếu tố địa - chính trị.
Dữ liệu từ Windward cho thấy hơn một nửa số tàu rời Vịnh Ba Tư hôm thứ Năm tuần trước đã lựa chọn tuyến đường phía nam gần Oman. Dữ liệu theo dõi của MarineTraffic cũng ghi nhận nhiều tàu chở dầu, tàu chở khí hoá lỏng và tàu container đã sử dụng tuyến hàng hải này.
Chủ tàu lo ngại lệnh trừng phạt của Mỹ
Các doanh nghiệp vận tải biển cho biết điều khiến họ lo ngại không chỉ là nguy cơ bị tấn công mà còn là khả năng bị Mỹ áp đặt lệnh trừng phạt nếu sử dụng tuyến đường do Iran kiểm soát trong trường hợp thỏa thuận giữa Washington và Tehran đổ vỡ.
Theo ông Maniatis, ngành vận tải biển toàn cầu vẫn rất thận trọng khi làm việc với Iran vì lo ngại các khoản phí hoặc giao dịch với Tehran có thể trở thành căn cứ để Mỹ áp dụng các biện pháp trừng phạt trong tương lai.
Iran trước đó từng đề xuất thu phí đối với tàu thuyền đi qua Hormuz, nhưng sau đó tuyên bố chưa áp dụng ngay. Thay vào đó, Tehran dự kiến triển khai các khoản phí dịch vụ hàng hải cùng thuế môi trường đối với tàu thương mại.
Trong khi đó, sau vụ máy bay không người lái tấn công tàu Ever Lovely mang cờ Singapore, Tổ chức Hàng hải Quốc tế đã tạm dừng kế hoạch hỗ trợ hơn 500 tàu thương mại rời Vịnh Ba Tư "cho đến khi có thêm thông tin rõ ràng".
Chi phí bảo hiểm chiến tranh đối với các tàu chở dầu vẫn duy trì ở mức rất cao. Theo chuyên gia Matthew Wright của Kpler, các chủ tàu hiện phải khai báo rõ tuyến đường sẽ sử dụng để được các công ty bảo hiểm chấp nhận bảo hiểm hành trình qua eo biển Hormuz.