Loạt bài của Báo Người Lao Động phân tích những đóng góp, giới hạn cũ và con đường cải cách để kinh tế nhà nước thực sự trở thành trụ cột trong giai đoạn mới.
Những đóng góp không thể phủ nhận
Doanh nghiệp nhà nước không chỉ làm trụ đỡ cho nền kinh tế mà còn giữ vai trò kiến tạo phát triển
Tổng Bí thư Tô Lâm vừa ký ban hành Nghị quyết 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước. Nghị quyết 79 tái định vị vai trò của doanh nghiệp nhà nước (DNNN) như lực lượng nòng cốt, "mỏ neo" giữ ổn định kinh tế vĩ mô, đồng thời là đầu tàu dẫn dắt các động lực tăng trưởng mới.
Vai trò quan trọng
Theo tinh thần Nghị quyết 79, DNNN không chỉ làm trụ đỡ cho nền kinh tế mà còn giữ vai trò kiến tạo phát triển, tiên phong trong chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, nâng cao năng lực cạnh tranh toàn cầu, hướng tới mục tiêu tự chủ chiến lược. Nghị quyết còn đặt ra yêu cầu đưa một số DNNN vươn lên nhóm dẫn đầu thế giới.
Bà Nguyễn Thu Thủy, Phó Cục trưởng Cục Phát triển DNNN - Bộ Tài chính, nhấn mạnh DNNN, trọng tâm là các tập đoàn, tổng công ty nhà nước, tiếp tục giữ vai trò chi phối trong những ngành, lĩnh vực then chốt, có ý nghĩa chiến lược đối với phát triển kinh tế - xã hội. Khu vực này là công cụ quan trọng để Nhà nước điều tiết vĩ mô, ổn định kinh tế, ứng phó với biến động thị trường, kiểm soát lạm phát và bảo đảm cân đối đầu tư phát triển giữa các vùng, miền.
DNNN đồng thời giữ vai trò nòng cốt trong việc đầu tư, phát triển hệ thống kết cấu hạ tầng thiết yếu của nền kinh tế như giao thông, nông nghiệp - nông thôn, năng lượng, viễn thông, qua đó thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng hiện đại. Nhiều DNNN tham gia thực hiện các nhiệm vụ chính trị - xã hội, bình ổn giá cả, gắn phát triển kinh tế với bảo đảm quốc phòng - an ninh, giữ vững chủ quyền quốc gia, góp phần nâng cao vị thế, uy tín và thúc đẩy quan hệ kinh tế, chính trị, đối ngoại của Việt Nam.
Bà Thủy cho biết với lợi thế về quy mô vốn, hạ tầng và mạng lưới hoạt động rộng khắp, một số tập đoàn, tổng công ty nhà nước đã vươn lên dẫn dắt trong các lĩnh vực công nghệ mới, tiên phong ứng dụng khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo. Dù số lượng DNNN không lớn, giai đoạn 2017 - 2023 chỉ chiếm khoảng 0,23% tổng số DN, khu vực này vẫn giữ vai trò quan trọng.
Chẳng hạn, với lĩnh vực tìm kiếm, thăm dò, khai thác và chế biến dầu khí, Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng quốc gia Việt Nam (PVN) tiếp tục khẳng định vị thế là tập đoàn kinh tế - kỹ thuật hàng đầu, giữ vai trò nòng cốt trong việc bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. DN này xếp thứ 11 tại khu vực Đông Nam Á, nằm trong tốp 5 DN năng lượng lớn nhất khu vực và dẫn đầu về quy mô trong số các DN tại Việt Nam.
Sau hơn 6 tháng thi công, đường dây 500 KV mạch 3 từ Quảng Trạch đến Phố Nối (gồm 4 cung đoạn) với chiều dài trên 500 km do EVN làm chủ đầu tư đã được hoàn thành. Kết quả này được đánh giá là chưa từng đạt được với các công trình xây dựng đường dây 500 KV trước đó Ảnh: Lê Thúy
Với lĩnh vực lương thực, Tổng Công ty Lương thực Miền Nam (Vinafood II) và Tổng Công ty Lương thực Miền Bắc (Vinafood I) giữ vai trò chủ lực trong xuất khẩu gạo. Hai DN này còn thực hiện nhiệm vụ dự trữ quốc gia, bảo đảm an ninh lương thực, bình ổn thị trường và cung ứng gạo cho các chương trình cứu trợ, viện trợ quốc tế.
Ở lĩnh vực năng lượng, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) có vai trò rất lớn trong việc đầu tư nguồn, lưới điện, vận hành phân phối và thực hiện vai trò người mua điện quan trọng. Quyền Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng đánh giá mô hình kinh doanh của EVN có khá nhiều đặc thù.
EVN là DN được Chính phủ giao, nói đúng hơn là thay mặt Chính phủ để mua điện. Điện có nhiều nguồn nhưng duy nhất EVN là bên mua; bán thì theo quy định của Nhà nước, phù hợp với điều kiện của nền kinh tế.
Giai đoạn 2021 - 2025 đánh dấu một dấu mốc đặc biệt khi EVN hoàn thành mục tiêu khởi công 7 dự án nguồn và hoàn thành 4 dự án nguồn theo kế hoạch 5 năm. Quy mô hệ thống điện Việt Nam đứng thứ 2 khu vực ASEAN về công suất nguồn điện.
Cùng giai đoạn, EVN hoàn thành 222/225 công trình lưới điện truyền tải 500 - 220 KV với tổng chiều dài khoảng 10.000 km và tổng dung lượng TBA khoảng 63.000 MVA. Trong đó, hoàn thành các dự án trọng điểm đường dây 500 KV từ Quảng Trạch - Phố Nối và đường dây 500 KV Lào Cai - Vĩnh Yên với thời gian thi công kỷ lục, góp phần nâng cao năng lực hệ thống truyền tải điện, tăng cường cung cấp điện cho các tỉnh, thành miền Bắc. EVN có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc cung ứng điện phục vụ mục tiêu tăng trưởng 8% và 2 con số trong giai đoạn tới.
Quy mô và nguồn lực của các doanh nghiệp nhà nước. (Nguồn: Bộ Tài chính)Đồ họa: VIẾT VINH
Cần phải tiếp tục "làm mới"
Bên cạnh kết quả đạt được, Phó Cục trưởng Cục Phát triển DNNN cho rằng DNNN vẫn đối mặt nhiều hạn chế. Vai trò dẫn dắt, lan tỏa và hình thành chuỗi giá trị còn mờ nhạt. Phần lớn DN vận hành theo mô hình khép kín, chỉ một số tập đoàn lớn tham gia các lĩnh vực công nghệ lõi, năng lượng mới, năng lượng sạch.
Ngoài ra, theo bà Nguyễn Thu Thủy, nguồn lực vốn, tài sản của nhiều DNNN chưa được khơi thông. Cơ chế phân cấp đầu tư nghiêm ngặt, thủ tục phức tạp, việc đầu tư trở lại của Nhà nước chậm khiến DNNN khó triển khai dự án mới, năng lực cạnh tranh hạn chế. Quy trình ra quyết định còn rườm rà, làm giảm tính chủ động, bỏ lỡ cơ hội đầu tư; hoạt động liên kết, hội nhập chuỗi giá trị trong và ngoài nước còn yếu...
Bà Thủy nhìn nhận hiệu quả hoạt động của một số DNNN chưa tương xứng với nguồn lực nắm giữ; vẫn còn DN thua lỗ kéo dài, mất an toàn tài chính. Bên cạnh đó, việc đổi mới quản trị, chuyển đổi số còn chậm; cổ phần hóa và thoái vốn nhà nước chưa đạt tiến độ.
TS Chử Đức Hoàng, Chánh Văn phòng Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia - Bộ Khoa học và Công nghệ, nhìn nhận trong bối cảnh hệ thống chính sách đổi mới sáng tạo đang chuyển mình mạnh mẽ từ "quản lý hành chính" sang "kiến tạo phát triển", việc Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 79 về DNNN có ý nghĩa rất quan trọng.
Theo TS Hoàng, cần giao cho DNNN làm chủ các công nghệ chiến lược, như trí tuệ nhân tạo, chip bán dẫn, mạng 5G - 6G, năng lượng sạch, công nghệ sinh học. Bên cạnh đó, cần có cơ chế đặc biệt cho DNNN trong lĩnh vực an ninh, quốc phòng, hạ tầng quan trọng; bảo đảm nguồn lực ổn định, dài hạn; trao quyền tự chủ tài chính thực chất cho DNNN theo Luật Khoa học - công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025.
Tác động đến hàng triệu người lao động
Nghị quyết 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước (KTNN) không chỉ là cải cách doanh nghiệp (DN) hay quản trị tài sản công. Nếu được thực thi nghiêm túc, đây sẽ là bước chuyển tư duy, tác động trực tiếp đến bát cơm, manh áo, tức việc làm, tiền lương và chi phí sinh hoạt của hàng triệu người lao động.
Một điểm rất căn bản của Nghị quyết 79 là xác định lại đúng vai trò của KTNN. DN nhà nước không sinh ra để "làm thay" thị trường hay mở rộng bằng mọi giá. Sứ mệnh của DN nhà nước là giữ vai trò chủ đạo trong việc ổn định vĩ mô và dẫn dắt ở những lĩnh vực nền tảng.
Cách tiếp cận này có ý nghĩa sống còn với người lao động. Bởi lẽ, ổn định vĩ mô không phải là khái niệm trừu tượng trên giấy tờ. Với người dân, ổn định vĩ mô nghĩa là đơn hàng không bị đứt gãy, nhà máy không phải giảm ca và DN có điều kiện mở rộng việc làm.
Khi những "mạch máu" của nền kinh tế, như năng lượng, logistics, tài chính - ngân hàng, hạ tầng số..., vận hành thông suốt, chi phí đầu vào được kiểm soát, sức chống chịu của DN trước các biến động bên ngoài sẽ tốt hơn. Nói cách khác, KTNN khi phát triển mạnh sẽ đóng vai trò "vùng đệm an toàn" cho thị trường lao động, nhất là trong bối cảnh kinh tế thế giới còn nhiều bất định.
Nghị quyết 79 đã chỉ rõ "nút thắt" hiện nay: Một bộ phận nguồn lực nhà nước còn phân tán, sử dụng chưa hiệu quả; nhiều DN nhà nước hoạt động chưa tương xứng với tài sản nắm giữ. Giải pháp được đưa ra không phải là quay lại thời bao cấp mà là siết chặt kỷ luật thị trường. Đó là tách bạch nhiệm vụ công ích với kinh doanh, đánh giá DN bằng năng suất thực tế thay vì "vị thế hành chính" và kiên quyết xử lý dứt điểm các dự án thua lỗ.
Với người lao động, đây là thay đổi mang tính nền tảng. Một DN hoạt động kém hiệu quả nhưng vẫn "sống lay lắt" không chỉ làm thất thoát vốn nhà nước mà còn bào mòn cơ hội việc làm bền vững. Ngược lại, khi kỷ luật thị trường được thực thi, nguồn lực sẽ chảy về những nơi có sức sống thực, tạo ra việc làm thật và thu nhập thật.
Một tư duy đột phá trong Nghị quyết 79 là yêu cầu đổi mới cơ chế tiền lương, thưởng trong DN nhà nước, gắn chặt với năng suất và hiệu quả kinh doanh. Muốn DN nhà nước dẫn dắt nền kinh tế, trước hết phải cạnh tranh được về con người. Tuy nhiên, không thể đòi hỏi hiệu quả cao nếu vẫn duy trì cách trả lương bình quân, cào bằng, thiếu động lực. Khi tiền lương gắn với hiệu quả, người lao động có tay nghề, có sáng kiến sẽ được trả công xứng đáng.
Đặc biệt, việc tách bạch nhiệm vụ công ích giúp minh bạch hóa chi phí, tránh tình trạng "lấy kinh doanh bù công ích" hoặc ngược lại. Khi mọi chi phí được tính đúng, tính đủ, tiền lương mới phản ánh đúng giá trị sức lao động.
Ngoài ra, Nghị quyết 79 còn nhấn mạnh việc tập trung phát triển DN nhà nước trong các lĩnh vực then chốt: năng lượng, giao thông, viễn thông, khoáng sản chiến lược. Đây chính là những yếu tố cấu thành nên chi phí sinh hoạt hằng ngày của người dân. Khi những DN này vận hành hiệu quả, có dự trữ và khả năng điều tiết, nhà nước sẽ có công cụ đủ mạnh để bình ổn thị trường khi xảy ra cú sốc, thay vì để giá cả "nhảy múa" và người dân phải tự "chịu trận".
Nghị quyết 79 không nhằm làm "to" quy mô kinh tế nhà nước mà làm cho khu vực này hoạt động đúng vai: hiệu quả hơn, minh bạch hơn và kỷ luật hơn. Khi tài sản công được quản trị tốt, người hưởng lợi cuối cùng chính là người lao động.
PGS-TS Ngô Trí Long