Theo y học cổ truyền, cúc chi thuộc nhóm dược liệu "thượng phẩm", có tác dụng an thần, thanh nhiệt, sáng mắt và hỗ trợ tăng cường sức đề kháng. Nhờ những đặc tính quý ấy, xưa kia loài hoa này được tuyển chọn để tiến Vua.
Ngày nay, cúc chi không chỉ hiện diện trong những ấm trà thảo mộc quen thuộc mà còn bước vào chuỗi sản xuất hiện đại, từ vùng trồng đạt chuẩn đến chế biến, đóng gói, xây dựng thương hiệu OCOP.
Hướng tới phát triển bền vững
Một trong những cái nôi của nghề làm trà hoa cúc chi là làng Nghĩa Trai, tỉnh Hưng Yên. Nghề trồng và chế biến cúc chi ở đây đã tồn tại qua nhiều thế hệ, gắn liền với đời sống sinh hoạt và các bài thuốc dân gian. Mỗi vụ thu hoạch, người dân ra đồng từ sáng sớm, chọn hái những bông hoa vừa nở khoảng 70–80% để đảm bảo giữ trọn dược tính. Hoa được thu hái thủ công, tránh dập nát, sau đó mang về phơi hoặc sấy theo quy trình cải tiến, giúp giữ màu vàng nhạt và hương thơm tự nhiên.
Từ một sản phẩm truyền thống chủ yếu phục vụ trong vùng, trà cúc chi Nghĩa Trai ngày nay đã được đa dạng hóa: từ hoa khô truyền thống đến trà túi lọc, phối trộn với cam thảo, kỷ tử, hoa hòe… phục vụ thị hiếu hiện đại. Không ít hộ gia đình kết hợp làm du lịch trải nghiệm, mở cửa cho du khách tham quan vườn cúc, xem quy trình chế biến và thưởng trà tại chỗ, góp phần tăng thu nhập và giữ gìn bản sắc làng nghề.
Hoa cúc chi tại Hưng Yên.
Cùng với Hưng Yên, Hải Phòng đang nổi lên như một vùng trồng cúc chi quy mô lớn gắn với phát triển kinh tế nông thôn. Trên vùng bãi ven sông Luộc, cánh đồng thôn Đông Lôi, xã Vĩnh Thịnh mỗi mùa đông lại nhuộm vàng bởi hàng chục hecta cúc chi. Từ vài hộ trồng thử nghiệm ban đầu, đến nay đã có khoảng 200 hộ tham gia, biến loài hoa "tiến Vua" thành cây trồng chủ lực.
Theo người dân địa phương, cúc chi dễ trồng, phù hợp thổ nhưỡng, ít sâu bệnh và cho hiệu quả kinh tế cao hơn nhiều loại cây rau màu. Trung bình mỗi sào cho thu 3–3,5 tạ hoa tươi, giá bán ổn định, giúp nông dân có lãi hàng chục triệu đồng mỗi vụ. Cúc được trồng từ trung tuần tháng 8 dương lịch và bắt đầu thu hoạch từ đầu tháng 12, kéo dài hơn một tháng. Mỗi đợt hoa chỉ cách nhau vài ngày, buộc người trồng phải theo dõi sát sao, thu hái kịp thời để không làm giảm chất lượng dược liệu.
Để nâng tầm sản phẩm, các hợp tác xã tại địa phương đã đứng ra quy hoạch vùng trồng, hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc theo tiêu chuẩn VietGAP và đầu tư công nghệ sấy lạnh thay cho phương pháp truyền thống. Cách làm này giúp hoa giữ được màu sắc, tinh dầu và hoạt chất có lợi cho sức khỏe. Nhờ đó, sản phẩm trà hoa cúc chi của Vĩnh Thịnh đã được chứng nhận OCOP 4 sao, mở rộng thị trường tiêu thụ và tạo đầu ra ổn định cho nông dân.
Hoa cúc đã trở thành một một hướng đi mới cho nông nghiệp đặc sản: kết hợp giá trị truyền thống với khoa học kỹ thuật và xây dựng thương hiệu, biểu tượng của sinh kế bền vững, góp phần làm giàu cho làng quê Việt.