Trong bối cảnh ngành công nghiệp ô tô toàn cầu đang đứng trước những biến số khắc nghiệt nhất trong lịch sử, các "đế chế" xe hơi Nhật Bản vốn nổi tiếng với sự bảo thủ và cạnh tranh độc lập thì nay đang phải chấp nhận một thực tế phũ phàng: Tự thân vận động đồng nghĩa với tự sát.
Từ Toyota, Honda cho đến Nissan, tất cả đang khẩn trương tiến tới một liên minh mang tính sống còn để đối phó với sức ép khủng khiếp từ các đối thủ Trung Quốc, rào cản thuế quan từ Mỹ và sự chững lại của thị trường xe điện toàn cầu.
"Báo động đỏ" cho niềm tự hào nước Nhật
Thông điệp về một sự thay đổi mang tính hệ thống đã được phát đi mạnh mẽ tại các buổi công bố kết quả kinh doanh quý này. Toyota, nhà sản xuất ô tô lớn nhất thế giới, thậm chí đã thực hiện một bước đi chưa từng có tiền lệ khi thành lập vị trí "Giám đốc Công nghiệp" (Chief Industry Officer - CIO) cho CEO Koji Sato để ông có thể tập trung thúc đẩy sự hợp tác giữa các hãng xe nội địa.
Động thái này không đơn thuần là thay đổi nhân sự, mà là sự xác nhận về "nhu cầu cấp thiết trong việc thúc đẩy các sáng kiến thực tế cho sự hợp tác toàn ngành nhằm tăng cường khả năng cạnh tranh quốc tế".
Kể từ tháng 4 tới, CEO Koji Sato sẽ được thay thế bởi Ông Kenta Kon (hiện là Giám đốc Tài chính - CFO). Bản thân ông Sato sẽ chuyển sang giữ chức Chủ tịch Hội đồng quản trị (Chairman) của Hiệp hội các nhà sản xuất ô tô Nhật Bản (JAMA) cũng như CIO tại Toyota.
Doanh số bán xe của Toyota (triệu đơn vị)
Phát biểu tại cuộc họp báo, ông Koji Sato đã thẳng thắn thừa nhận một "cảm giác khủng hoảng" sâu sắc đang bao trùm: "Nếu chúng ta không chuyển mình ngay bây giờ, ngành công nghiệp ô tô Nhật Bản, vốn được bảo vệ như một ngành cốt lõi, sẽ trải qua sự biến động khủng khiếp. Đây không còn là thời đại mà Toyota, Honda, Nissan hay Mazda có thể đi theo những con đường riêng biệt."
Tờ Nikkei Asian Review cho hay một trong những yếu tố khiến Toyota có bước đi dứt khoát như vậy là do bức tranh tài chính của các hãng xe Nhật trong giai đoạn từ tháng 4 đến tháng 12 năm ngoái cho thấy sự phân hóa rõ rệt về mặt chiến lược.
Toyota vẫn chứng tỏ bản lĩnh của người dẫn đầu khi ghi nhận doanh thu kỷ lục 38.000 tỷ Yên (tương đương 249 tỷ USD), tăng 6,8% so với cùng kỳ năm trước. Việc kiên trì theo đuổi dòng xe Hybrid thay vì đặt cược tất tay vào xe điện (EV) đã giúp hãng này hái "quả ngọt" khi người tiêu dùng toàn cầu đang có dấu hiệu quay lưng với xe điện thuần túy. Hiện nay, xe Hybrid chiếm tới 42% doanh số của Toyota.
Tuy nhiên, "gót chân Achilles" của Toyota và các hãng xe Nhật chính là chính sách thuế quan. Lợi nhuận hoạt động của Toyota đã giảm 13%, xuống còn 3,19 nghìn tỷ Yên, sau khi chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump áp thuế nhập khẩu lên tới 27,5% vào đầu năm 2025.
Trái ngược với sự ổn định của Toyota, Honda lại đang phải trả giá đắt cho canh bạc xe điện. Mảng kinh doanh ô tô của hãng này lỗ hoạt động tới 166,4 tỷ Yên trong 9 tháng đầu năm. Sự sụt giảm này bị bồi thêm bởi tác động từ thuế quan tại Mỹ (mất 279,5 tỷ Yên) và các chi phí một lần liên quan đến xe điện.
Tổng Giám đốc Toshihiro Mibe đã buộc phải cắt giảm kế hoạch đầu tư cho EV từ 10.000 tỷ Yên xuống còn 7.000 tỷ Yên và tạm dừng xây dựng chuỗi cung ứng tại Canada.
Nissan có lẽ là cái tên đang đứng ở "bờ vực" nguy hiểm nhất. Hãng này vừa báo lỗ hoạt động 234,1 tỷ Yên trong mảng ô tô. Các biện pháp tái cấu trúc quyết liệt như cắt giảm 20.000 nhân sự và đóng cửa hàng loạt nhà máy đang ngốn một khoản chi phí khổng lồ.
Mặc dù vậy, Giám đốc điều hành Ivan Espinosa vẫn cố gắng truyền đi sự lạc quan khi chỉ ra rằng công ty vẫn có lãi hoạt động nhẹ trong quý 4 năm ngoái bất chấp thuế quan. Điều này cho thấy tiềm năng phục hồi nếu Nissan tìm được "phao cứu sinh" từ các mối quan hệ hợp tác mới.
Doanh số bán xe của Suzuki, Honda và Nissan (triệu đơn vị)
Bắt tay để sống sót
Trước áp lực phải đuổi kịp các công nghệ mới như lái xe tự động và xe được định nghĩa bằng phần mềm (SDV), các hãng xe Nhật đang mở cửa cho mọi khả năng hợp tác. Honda và Nissan, sau khi từ bỏ ý định sáp nhập vào tháng 2 năm ngoái, hiện đang tìm kiếm sự cộng tác vượt ra ngoài khuôn khổ của nhau.
Phó Chủ tịch Honda, ông Noriya Kaihara khẳng định: "Không chỉ với Nissan, nếu chúng ta có thể xây dựng những mối quan hệ mang lại kết quả cùng có lợi với các đối thủ khác... chúng tôi muốn tiếp tục khám phá những khả năng đó." Thậm chí, Suzuki đang nổi lên như một thế lực mới khi doanh số toàn cầu đạt 2,418 triệu chiếc, chính thức vượt qua Nissan và bám sát nút Honda nhờ sự bùng nổ tại thị trường Ấn Độ.
Theo Nikkei, ngành công nghiệp ô tô Nhật Bản đang đứng trước một ngã rẽ lịch sử. Trong kỷ nguyên mà công nghệ thay đổi theo từng ngày và các rào cản bảo hộ thương mại dựng lên san sát, cái tôi của những "ông lớn" phải nhường chỗ cho sự tồn vong của cả một hệ sinh thái.
Cuộc chơi giờ đây không còn là Toyota đấu với Honda hay Nissan, mà là sức mạnh tổng lực của Nhật Bản đấu với sự trỗi dậy mãnh liệt của Trung Quốc và những thay đổi chính sách từ Nhà Trắng. "Chiến lược chiến thắng" mà ông Koji Sato đề cập có lẽ chính là sự đoàn kết, thứ vũ khí cuối cùng để giữ vững vị thế của "đất nước mặt trời mọc" trên bản đồ ô tô thế giới.
*Nguồn: Nikkei, Fortune, BI