Tờ Rest of World (RoT) cho hay trong khi Thung lũng Silicon đang đốt hàng trăm tỷ USD vào những mô hình AI khổng lồ, một cuộc cách mạng thầm lặng mang tên "Frugal AI" (AI tiết kiệm) đang trỗi dậy tại các quốc gia đang phát triển.
Không cần siêu máy tính triệu USD, không cần ngốn điện như một thành phố, những mô hình "nhỏ mà có võ" này đang là tấm vé để các quốc gia bị bỏ lại phía sau giành lấy chủ quyền công nghệ.
Khi AI trở thành "xa xỉ phẩm"
Cuộc đua AI hiện nay đang bộc lộ một sự phân hóa sâu sắc. Theo dữ liệu từ Microsoft Research, tốc độ áp dụng AI tại các quốc gia giàu có nhanh gấp đôi so với các nước có thu nhập thấp và trung bình trong năm qua.
Nguyên nhân rất đơn giản: Tiền. Để vận hành những mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) hàng đầu, doanh nghiệp cần tiếp cận với nguồn sức mạnh tính toán khổng lồ vốn đang bị thâu tóm bởi các "Big Tech" Mỹ và Trung Quốc.
Thống kê từ Đại học Oxford chỉ ra rằng hơn 90% trung tâm dữ liệu AI trên thế giới thuộc quyền kiểm soát của các công ty Mỹ và Trung Quốc. Trong khi đó, khu vực châu Phi và Nam Mỹ gần như trắng xóa trên bản đồ hạ tầng tính toán.
Sự tập trung quyền lực này khiến nhiều chuyên gia lo ngại rằng quyền tiếp cận AI trong tương lai sẽ giống như quyền tiếp cận dầu mỏ: Ai nắm nguồn cung, người đó nắm vận mệnh kinh tế.
Ông Arjuna Sathiaseelan, nhà sáng lập dự án Saving Voices và Giám đốc công nghệ tại Frugal AI Hub (Đại học Cambridge), nhận định rằng quỹ đạo phát triển AI hiện tại là không bền vững về cả kinh tế lẫn môi trường. Kích thước mô hình bùng nổ dẫn đến mức tiêu thụ điện và nước kinh khủng, trong khi hàng tỷ người vẫn bị gạt ra lề của những lợi ích mà công nghệ này mang lại.
Thay vì cố gắng chạy đua vũ trang bằng chip H100 của Nvidia, các nhà khoa học và startup tại Ấn Độ, Indonesia hay Argentina đang chọn con đường "Frugal AI". Đây là phương pháp xây dựng các mô hình nhỏ hơn, chạy trên hệ thống mã nguồn mở (open-weight) với ít dữ liệu huấn luyện hơn nhưng được tối ưu hóa cực độ cho những mục đích cụ thể.
Một ví dụ điển hình là dự án Saving Voices tại miền Nam Ấn Độ. Bộ tộc bản địa Soliga đang đối mặt với nguy cơ thất truyền ngôn ngữ khi giới trẻ rời làng đi làm ăn xa. Với một cộng đồng nhỏ, không có chữ viết và không có internet, các giải pháp AI thương mại đắt đỏ của Thung lũng Silicon hoàn toàn vô dụng.
Tuy nhiên, bằng cách sử dụng phần cứng Raspberry Pi giá rẻ (dưới 50 USD) và chỉ với 5 giờ dữ liệu giọng nói, nhóm nghiên cứu đã xây dựng thành công mô hình chuyển đổi văn bản thành giọng nói hoạt động ngoại tuyến hoàn hảo. Sự đánh đổi về độ chính xác (sai số cao hơn một chút) là hoàn toàn xứng đáng để đổi lấy chủ quyền dữ liệu và khả năng vận hành trong điều kiện khắc nghiệt.
Ông Nandan Nilekani, doanh nhân công nghệ nổi tiếng người Ấn Độ, khẳng định rằng các mô hình mã nguồn mở nhỏ được huấn luyện trên dữ liệu chuyên biệt có thể hiệu quả tương đương với các LLM khổng lồ. Tại Ấn Độ, những startup như Sarvam hay Adalat AI (cung cấp dịch vụ pháp lý) đang chứng minh triết lý này: AI không nhất thiết phải biết tất cả mọi thứ, nó chỉ cần làm cực tốt một việc duy nhất với chi phí rẻ nhất.
DeepSeek và "cú hích" từ Trung Quốc
Sự xuất hiện của DeepSeek tại Trung Quốc vào năm ngoái đã tiếp thêm luồng sinh khí mới cho những người ủng hộ AI tiết kiệm. Việc Trung Quốc tự phát triển chuỗi cung ứng bán dẫn và điện toán đám mây riêng, cùng các mô hình mã nguồn mở mạnh mẽ, đã trở thành nền tảng cho các nhà phát triển trên toàn thế giới.
Các quốc gia như Mexico, Malaysia hay Ấn Độ cũng đang nỗ lực giảm sự phụ thuộc vào việc nhập khẩu chip đắt đỏ từ Mỹ để tự xây dựng hệ sinh thái nội địa.
Không chỉ ở các nước đang phát triển, ngay cả các startup phương Tây cũng bắt đầu nhận thấy lợi ích của việc "thắt lưng buộc bụng".
Chuyên gia Lingjiao Chen, nhà nghiên cứu tại Microsoft Research, đã giới thiệu khung thuật toán FrugalGPT giúp tự động lựa chọn mô hình AI phù hợp nhất với ngân sách và mục tiêu độ chính xác của người dùng. Điều này giúp giảm đáng kể chi phí vận hành trong bối cảnh các mô hình AI cao cấp đang trở nên quá đắt đỏ với số đông.
Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu dễ tổn thương và căng thẳng địa chính trị leo thang, Frugal AI không chỉ là vấn đề tiền bạc mà còn là bài toán chủ quyền quốc gia.
Ông Sebastián Uchitel, giáo sư tại Đại học Buenos Aires, đặt câu hỏi đầy tính cảnh báo: "Liệu việc tiếp cận các mô hình AI lớn có trở nên giống như tiếp cận dầu mỏ hay không?".
Nếu một quốc gia dựa hoàn toàn vào các mô hình AI nước ngoài, họ sẽ cực kỳ thụ động nếu xảy ra các lệnh trừng phạt hoặc đứt gãy hạ tầng.
Tất nhiên, con đường của AI tiết kiệm không trải đầy hoa hồng. Những rào cản về sự khan hiếm dữ liệu địa phương, giới hạn phần cứng và thiếu hụt nguồn vốn đầu tư vẫn là những nút thắt khó gỡ.
Tuy nhiên, như Arjuna Sathiaseelan đã chia sẻ, nghệ thuật của Frugal AI nằm ở việc xác định nhiệm vụ nào thực sự cần đến "siêu trí tuệ" và nhiệm vụ nào chỉ cần một giải pháp đủ dùng. Thực tế, số lượng công việc cần đến sức mạnh tối thượng của GPT-4 hay Claude 3 ít hơn nhiều so với những gì chúng ta tưởng tượng.
Cuộc cách mạng AI tiết kiệm đang chứng minh một chân lý cũ trong kinh doanh: Không phải ai có nhiều tiền nhất cũng là người chiến thắng, mà người biết sử dụng nguồn lực hiệu quả nhất mới là người đi xa nhất.
Đối với 500 triệu người bản địa tại 90 quốc gia đang nỗ lực bảo tồn văn hóa và ngôn ngữ, Frugal AI không phải là một sự lựa chọn thay thế hạng hai, mà là công cụ duy nhất giúp họ không bị xóa tên trên bản đồ số của nhân loại.
*Nguồn: RoT