Tái cấu trúc “cuộc chơi” để hút vốn tư nhân
Trong chiến lược phát triển kinh tế giai đoạn mới, đầu tư hạ tầng đang đứng trước áp lực lớn về nguồn lực. Trao đổi với PV Tiền Phong , ông Nguyễn Quang Huy - chuyên gia Khoa Tài chính Ngân hàng, Đại học Nguyễn Trãi - cho biết, muốn đạt được mục tiêu tăng trưởng hai con số , Việt Nam cần thay đổi tư duy không chỉ huy động thêm vốn, mà phải kiến tạo một “cấu trúc giá trị” đủ hấp dẫn để khu vực tư nhân tham gia như một động lực trung tâm.
Theo ông Huy, điểm mấu chốt nằm ở việc phân bổ rủi ro hợp lý, chia sẻ lợi ích minh bạch và đảm bảo tầm nhìn dài hạn. Khi “luật chơi” rõ ràng, nhà đầu tư sẽ sẵn sàng tham gia sâu hơn vào các dự án hạ tầng.
Ông Huy nhấn mạnh, một trong những hướng đi đáng chú ý là tiếp cận lại mô hình BT (xây dựng - chuyển giao). Thay vì cách làm truyền thống dễ gây tranh cãi, cần chuyển sang cơ chế thu và phân bổ giá trị gia tăng từ đất đai theo nguyên tắc thị trường. Hạ tầng khi đó không chỉ là chi phí, mà trở thành công cụ tạo ra giá trị kinh tế mới. Khi phần giá trị tăng thêm được lượng hóa minh bạch, Nhà nước giảm áp lực ngân sách, còn doanh nghiệp có động lực đầu tư dài hạn.
Theo thống kê, hiện cả nước có khoảng 160 dự án BT chuyển tiếp đang tiếp tục triển khai. Một số địa phương có số lượng dự án lớn như Bắc Ninh (41 dự án), Hà Nội (17 dự án), Khánh Hòa (15 dự án), Hà Nam (12 dự án), Thái Nguyên (10 dự án), Đà Nẵng (6 dự án), Bắc Giang (6 dự án), Ninh Thuận (5 dự án), Thái Bình (5 dự án), Lạng Sơn và Thanh Hóa (mỗi địa phương 4 dự án).
Ông Nguyễn Quang Huy - chuyên gia Khoa Tài chính Ngân hàng, Đại học Nguyễn Trãi (ảnh: Dương Triều).
Ông Huy cho hay, đối với các dự án lớn như sân bay hay đường sắt tốc độ cao, mô hình đối tác công - tư (PPP) cần được thiết kế linh hoạt hơn. Khu vực công nên đảm nhận phần hạ tầng lõi và vai trò kết nối, trong khi khu vực tư nhân tham gia vào các cấu phần có khả năng tạo dòng tiền. Cơ chế chia sẻ rủi ro phải rõ ràng, minh bạch để cân bằng lợi ích giữa các bên mà không làm méo mó thị trường.
Một trụ cột quan trọng khác là phát triển đô thị theo định hướng giao thông (TOD). Khi hạ tầng gắn với quy hoạch đô thị, giá trị kinh tế không chỉ nằm ở công trình mà còn lan tỏa sang không gian xung quanh. Đây là nguồn lực “tự sinh” quan trọng, giúp dự án có khả năng hoàn vốn và tăng sức hút đối với vốn tư nhân.
Gỡ nút thắt vốn, mở không gian tăng trưởng mới
Ở góc độ doanh nghiệp, bài toán vốn vẫn là rào cản lớn. Ông Nguyễn Quốc Hiệp - Chủ tịch Hiệp hội Nhà thầu xây dựng Việt Nam - cho biết, ngành xây dựng giữ vai trò trụ cột trong nền kinh tế, nhưng nhiều doanh nghiệp vẫn gặp khó khăn trong tiếp cận tín dụng. Dù được xếp vào lĩnh vực ưu tiên, các nhà thầu, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ vẫn khó tiếp cận các gói vay ưu đãi.
Trong bối cảnh chi phí đầu vào tăng cao, dòng tiền bị siết chặt, việc thiếu vốn khiến nhiều dự án chậm triển khai, ảnh hưởng đến toàn bộ chuỗi phát triển hạ tầng. Điều này đặt ra yêu cầu không chỉ đa dạng hóa nguồn vốn, mà còn cần các chính sách cụ thể để cải thiện khả năng tiếp cận tín dụng. Nếu không giải quyết được “nút thắt” này, khu vực xây dựng khó có thể phát huy vai trò xương sống trong phát triển hạ tầng.
Đầu tư hạ tầng không chỉ trông vào ngân sách Nhà nước.
Ở chiều ngược lại, thị trường vẫn mở ra nhiều cơ hội. Khi nguồn cung bất động sản gia tăng, áp lực cạnh tranh giữa các chủ đầu tư cũng lớn hơn. Trong bối cảnh đó, hạ tầng giao thông - đặc biệt là các tuyến đường sắt đô thị theo mô hình TOD - sẽ tạo ra những cực tăng trưởng mới.
Giá đất nội đô tăng cao đang thúc đẩy xu hướng dịch chuyển ra vùng ven, nơi quỹ đất còn lớn và chi phí hợp lý hơn. Nếu được kết nối hạ tầng đồng bộ, các khu vực này sẽ trở thành điểm đến hấp dẫn cho cả người dân và nhà đầu tư. Các đô thị vệ tinh và địa phương có mức độ đô thị hóa thấp cũng là không gian phát triển tiềm năng nếu được quy hoạch bài bản.
Chuyên gia tài chính Nguyễn Quang Huy cho biết thêm, về dài hạn, việc phát triển thị trường vốn là yếu tố then chốt. Các công cụ như trái phiếu dự án, quỹ đầu tư hạ tầng hay dòng vốn tổ chức dài hạn sẽ giúp giảm phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng, nâng cao tính bền vững của hệ thống tài chính.
"Tổng thể, vai trò của Nhà nước không chỉ là nhà đầu tư mà còn là người kiến tạo môi trường. Khi cơ chế đủ minh bạch, ổn định và có thể dự đoán, khu vực tư nhân sẽ không chỉ tham gia mà còn trở thành trụ cột, góp phần hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng nhanh và bền vững", ông Huy nói.