Theo Hiệp hội Mía đường Việt Nam (VSSA), dù Quy hoạch điện VIII xác định ưu tiên phát triển các nguồn năng lượng tái tạo, trong đó có điện sinh khối nhưng lĩnh vực này đang phát triển chậm và chưa theo kịp xu hướng chuyển dịch sang nền kinh tế phát thải ròng bằng 0 trên thế giới.
Đáng chú ý, điện sinh khối từ các nhà máy đường hiện chiếm hơn 95% tổng sản lượng điện sinh khối của cả nước. Tuy nhiên, các dự án trong ngành vẫn gặp nhiều khó khăn do cơ chế giá điện và chính sách vận hành chưa phù hợp.
Giá mua điện thấp hơn nhiều nước trong khu vực
VSSA cho biết những năm qua, Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách khuyến khích phát triển năng lượng sinh khối. Cụ thể, theo Quyết định 08/2020/QĐ-TTg ngày 5-3-2020, giá mua điện đối với các dự án đồng phát nhiệt - điện được quy định ở mức 1.634 đồng/kWh, tương đương 7,03 US cent/kWh; còn các dự án điện sinh khối không thuộc nhóm đồng phát nhiệt - điện được hưởng mức 1.968 đồng/kWh, tương đương 8,47 US cent/kWh.
Tuy nhiên, theo VSSA, mức giá này vẫn thấp hơn đáng kể so với nhiều quốc gia trong khu vực. Cụ thể, tại Thái Lan, các nhà máy điện sinh khối công suất từ 1-3 MW được mua điện với giá khoảng 5,15 baht/kWh, tương đương 17 US cent/kWh. Với các nhà máy có công suất trên 3 MW, giá mua điện khoảng 4,24 baht/kWh, tương đương 14 US cent/kWh. Tại Philippines, giá mua điện sinh khối vào khoảng 13 US cent/kWh.
Như vậy, giá mua điện đối với các dự án đồng phát nhiệt - điện tại Việt Nam chỉ bằng khoảng một nửa so với Thái Lan và khoảng 54% so với Philippines.
Theo VSSA, mức giá hiện hành chưa đủ tạo động lực đầu tư, khiến cơ chế hỗ trợ chưa phát huy được vai trò của điện sinh khối trong việc bổ sung nguồn điện ổn định cho hệ thống, đặc biệt khi điện mặt trời và điện gió có tính chất phụ thuộc thời tiết.
Nhà máy điện sinh khối của các doanh nghiệp mía đường
Một bất cập khác được VSSA chỉ ra là việc phân loại dự án điện sinh khối thành hai nhóm: dự án đồng phát nhiệt - điện (chủ yếu từ bã mía tại các nhà máy đường) và các dự án sinh khối khác.
Điều này khiến các dự án của ngành đường chịu mức giá mua điện thấp hơn, ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư. Khi nguồn thu từ điện giảm, các nhà máy khó nâng giá thu mua mía cho nông dân, từ đó tác động ngược đến sản lượng nguyên liệu và sản lượng điện phát lên lưới.
Bên cạnh đó, đặc thù sản xuất theo mùa vụ khiến các nhà máy điện sinh khối gắn với ngành đường khó vận hành quanh năm. Hiện cả 10 nhà máy điện sinh khối của ngành đường phải ngừng hoạt động từ 7-8 tháng mỗi năm ngoài vụ ép mía, trong khi hệ thống điện quốc gia vẫn cần thêm nguồn cung.
Trong khi một số dự án đã phát điện lên lưới nhưng việc thanh toán tiền điện còn kéo dài, gây khó khăn cho doanh nghiệp.
Kiến nghị áp dụng một mức giá chung
Để thúc đẩy phát triển điện sinh khối, VSSA đề xuất giữ thời hạn hợp đồng mua bán điện là 20 năm kể từ ngày vận hành thương mại; duy trì cơ chế giá điện hỗ trợ, quy đổi thanh toán theo USD và bảo đảm trách nhiệm mua toàn bộ sản lượng điện từ các dự án đã đầu tư.
Hiệp hội cũng kiến nghị bãi bỏ quy định phân chia dự án điện sinh khối thành hai nhóm như hiện nay, thay vào đó áp dụng một mức giá thống nhất cho tất cả các dự án điện sinh khối, tương đương 8,47 US cent/kWh.
Theo VSSA, nếu đề xuất này được chấp thuận, lượng điện sinh khối từ các nhà máy đường có thể tăng tối thiểu gấp đôi mà không cần đầu tư thêm công suất mới, qua đó bổ sung nguồn điện sạch cho hệ thống và nâng cao hiệu quả sản xuất của ngành mía đường.
Đối với các dự án triển khai sau khi Luật Điện lực 2024 có hiệu lực, hiệp hội đề xuất bỏ cơ chế giá trần hiện nay, thay bằng khung giá tối thiểu tương đương 8,47 US cent/kWh nhằm tạo điều kiện thu hút đầu tư và khai thác hiệu quả tiềm năng điện sinh khối trong nước.