Trong phần lớn lịch sử loài người, ghi nhớ thông tin, xác định phương hướng hay tự tìm lời giải cho một vấn đề là những kỹ năng gần như bắt buộc. Con người phải nhớ số điện thoại của người thân, thuộc đường đi trong thành phố mình sống và dành nhiều thời gian tra cứu, tổng hợp kiến thức trước khi đưa ra quyết định.
Ngày nay, phần lớn những công việc đó có thể được giao cho công nghệ.
GPS dẫn đường thay khả năng định hướng. Google trở thành kho lưu trữ kiến thức khổng lồ. Các công cụ trí tuệ nhân tạo hỗ trợ viết lách, tìm ý tưởng, tóm tắt tài liệu và trả lời câu hỏi chỉ trong vài giây.
Theo báo cáo Digital 2025 Vietnam của DataReportal, Việt Nam hiện có khoảng 79,8 triệu người dùng Internet, tương đương 78,8% dân số. Internet không còn là công cụ hỗ trợ đơn thuần mà đã trở thành một phần của hạ tầng đời sống hiện đại.
Sự thay đổi này mang lại những lợi ích rõ ràng. Khả năng tiếp cận thông tin nhanh hơn, chi phí học tập thấp hơn và năng suất lao động được cải thiện đáng kể. Tuy nhiên, khi công nghệ ngày càng đảm nhiệm nhiều vai trò, một câu hỏi khác cũng xuất hiện: những kỹ năng nào của con người đang dần ít được sử dụng hơn trước?
Khi GPS ghi nhớ đường đi thay con người
Khả năng định hướng có lẽ là ví dụ dễ nhận thấy nhất.
Trước đây, việc ghi nhớ đường phố là kỹ năng gần như bắt buộc đối với những người thường xuyên di chuyển. Người ta phải thuộc tên đường, nhận diện các địa điểm đặc trưng và xây dựng "bản đồ tinh thần" trong đầu để xác định phương hướng.
Hiện nay, điện thoại thông minh cùng ứng dụng dẫn đường đã thay đổi hoàn toàn thói quen đó.
Huy Hoàng (24 tuổi, Hoàng Mai, Hà Nội) cho biết bản thân gần như không còn chủ động ghi nhớ đường đi như trước.
"Mình không chủ động nhớ đường vì sẽ sử dụng Google Maps tra đường mỗi lần cần di chuyển, chính vì thế đi 2-3 lần trên đoạn đường đó vẫn không nhớ được. Sử dụng Google Maps cũng có lúc gặp trục trặc vì đi vào đường đang thi công hoặc bị chặn."
Chia sẻ này phần nào phản ánh xu hướng phổ biến của người dùng hiện đại: thay vì ghi nhớ không gian, họ ghi nhớ cách mở ứng dụng.
Một nghiên cứu được công bố trên tạp chí Scientific Reports năm 2020 cho thấy những người sử dụng GPS thường xuyên có xu hướng thể hiện khả năng ghi nhớ không gian kém hơn khi phải tự định hướng mà không có thiết bị hỗ trợ. Nghiên cứu cũng ghi nhận mức độ sử dụng GPS cao có liên quan tới sự suy giảm khả năng ghi nhớ không gian phụ thuộc vùng hippocampus của não bộ.
Điều đó không có nghĩa GPS là một công nghệ tiêu cực. Ngược lại, ứng dụng dẫn đường đã giúp tiết kiệm thời gian, giảm áp lực di chuyển trong các đô thị lớn và mở rộng khả năng tiếp cận những địa điểm mới. Tuy nhiên, lợi ích ấy cũng cho thấy cách công nghệ đang thay đổi một kỹ năng từng được rèn luyện hàng ngày.
Từ Google đến AI: Khi bộ nhớ và tư duy được "thuê ngoài"
Nếu GPS thay đổi khả năng định hướng, Google và AI đang tác động đến cách con người ghi nhớ và xử lý thông tin.
Trước đây, việc tìm kiếm một kiến thức chuyên môn có thể mất hàng giờ trong thư viện hoặc qua nhiều đầu sách khác nhau. Hiện nay, chỉ vài từ khóa trên công cụ tìm kiếm đã có thể cung cấp lượng thông tin khổng lồ trong vài giây.
Nhiều nhà nghiên cứu gọi đây là hiện tượng "bộ nhớ chuyển giao" (transactive memory) – khi con người không nhất thiết phải nhớ nội dung, mà chỉ cần nhớ nơi có thể tìm thấy nội dung đó.
Sự xuất hiện của AI tiếp tục đẩy nhanh xu hướng này. Các công cụ AI có thể viết email, tóm tắt báo cáo, gợi ý ý tưởng, dịch thuật hoặc hỗ trợ lập kế hoạch công việc. Những tác vụ từng yêu cầu nhiều thời gian suy nghĩ nay có thể được hoàn thành nhanh hơn đáng kể.
Ở góc độ kinh tế và xã hội, đây là một lợi ích lớn. Công nghệ giúp giảm thời gian cho các công việc lặp lại, cho phép người lao động tập trung vào những nhiệm vụ có giá trị cao hơn như sáng tạo, phân tích hoặc ra quyết định chiến lược.
Tuy nhiên, sự tiện lợi cũng đặt ra một thách thức mới. Nếu mọi thông tin đều có thể tra cứu ngay lập tức, con người có còn duy trì thói quen ghi nhớ như trước? Nếu AI luôn sẵn sàng đưa ra câu trả lời, kỹ năng tư duy độc lập có bị ảnh hưởng hay không?
Đây là những câu hỏi chưa có lời giải cuối cùng, nhưng đang ngày càng được giới nghiên cứu quan tâm khi AI trở thành một phần của đời sống hàng ngày.
Tiến hóa hay đánh đổi?
Lịch sử cho thấy mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều đi kèm những thay đổi trong năng lực con người.
Máy tính bỏ túi khiến việc tính nhẩm không còn quan trọng như trước, nhưng đồng thời giúp xử lý những bài toán phức tạp hơn. Internet làm giảm nhu cầu ghi nhớ thông tin, nhưng mở rộng khả năng tiếp cận tri thức ở quy mô chưa từng có. GPS giúp con người di chuyển hiệu quả hơn, dù khả năng ghi nhớ đường đi có thể không còn được rèn luyện thường xuyên.
AI có thể đang tạo ra một bước chuyển tương tự.
Công nghệ không nhất thiết khiến con người kém đi. Trong nhiều trường hợp, nó giúp giải phóng nguồn lực để tập trung vào những kỹ năng có giá trị cao hơn. Nhưng điều đó không có nghĩa mọi sự đánh đổi đều vô hại.
Khi một kỹ năng không còn được sử dụng thường xuyên, khả năng duy trì nó cũng có thể suy giảm theo thời gian. Vấn đề không nằm ở việc công nghệ lấy đi điều gì, mà nằm ở việc con người có ý thức được những thay đổi đó hay không.
Có lẽ câu hỏi quan trọng nhất không phải là công nghệ đang làm con người yếu đi hay mạnh lên. Mà là trong một thế giới ngày càng thuận tiện, đâu là những kỹ năng vẫn cần được giữ lại để con người không hoàn toàn phụ thuộc vào công cụ mà chính mình tạo ra.
