Cụ thể hóa Nghị quyết 57: Thử nghiệm có kiểm soát, mở đường phát triển kinh tế không gian tầm thấp

Cuối tháng 6 vừa qua, UBND tỉnh Điện Biên ban hành Quyết định số 1291/QĐ-UBND về việc cấp phép thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) sản phẩm, dịch vụ ứng dụng công nghệ số phát triển kinh tế tầm thấp sử dụng phương tiện bay không người lái (UAV) trên địa bàn tỉnh.

Trước đó, Điện Biên được Bộ Khoa học và Công nghệ (Bộ KH&CN) lựa chọn triển khai Đề án thử nghiệm có kiểm soát phát triển kinh tế tầm thấp, ứng dụng UAV.

Theo ông Nguyễn Văn Thuật, Phó Vụ trưởng Vụ Kinh tế số và Xã hội số, Bộ KH&CN, điểm đáng chú ý không chỉ là một địa phương được lựa chọn để thử nghiệm, mà quan trọng hơn, Việt Nam đã bắt đầu đưa cơ chế sandbox vào thực tiễn đối với một lĩnh vực kinh tế mới.

Nếu thành công, mô hình tại Điện Biên có thể trở thành mô hình tham chiếu để hoàn thiện chính sách ở cấp quốc gia, tạo nền tảng cho phát triển kinh tế không gian tầm thấp trong những năm tới.

Không gian phát triển mới

Trong bối cảnh mục tiêu tăng trưởng 2 con số giai đoạn 2026-2030 đặt ra yêu cầu tìm kiếm những động lực tăng trưởng mới, kinh tế không gian tầm thấp đang được xem là một lĩnh vực có nhiều tiềm năng.

Tinh thần này cũng phù hợp với Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Nghị quyết đặt ra yêu cầu đổi mới tư duy quản lý, tạo không gian và điều kiện thuận lợi cho các mô hình, công nghệ mới phát triển.

Theo Bộ KH&CN, Trung Quốc, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc và nhiều nước châu Âu đang thúc đẩy các mô hình dịch vụ dựa trên phương tiện bay tầm thấp.

Điểm đáng chú ý là các quốc gia không chỉ tập trung phát triển phương tiện bay, mà hướng tới hình thành cả hệ sinh thái công nghiệp, công nghệ, dữ liệu và dịch vụ. UAV vì vậy không phải là đích đến, mà là phương tiện để phát triển những mô hình kinh tế và dịch vụ mới.

Tuy nhiên, với những công nghệ mới, thách thức không chỉ nằm ở năng lực công nghệ mà còn ở khả năng thích ứng của thể chế. Nếu chờ hệ thống pháp luật hoàn thiện đầy đủ mới triển khai, cơ hội phát triển có thể bị bỏ lỡ. Ngược lại, triển khai đại trà khi chưa đánh giá đầy đủ rủi ro có thể ảnh hưởng đến quốc phòng, an ninh, an toàn bay và các lợi ích xã hội.

Sandbox được đặt vào chính khoảng trống này: Cho phép đổi mới trong một phạm vi, không gian và điều kiện được kiểm soát, đồng thời sử dụng kết quả thử nghiệm làm cơ sở hoàn thiện chính sách.

Vì sao Điện Biên được lựa chọn?

Việc Điện Biên được lựa chọn triển khai sandbox về kinh tế không gian tầm thấp xuất phát từ những đặc thù về địa hình và nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

Là tỉnh miền núi, địa hình chia cắt, chi phí logistics cao, nhiều khu vực vùng sâu, vùng xa của Điện Biên còn khó tiếp cận dịch vụ y tế, vận chuyển hàng hóa và cung ứng vật tư sản xuất. Tỉnh cũng có đường biên giới với Lào và Trung Quốc, diện tích rừng lớn, thường xuyên phát sinh nhu cầu giám sát tài nguyên, phòng cháy, chữa cháy rừng, cứu hộ, cứu nạn và ứng phó thiên tai.

Đây là những lĩnh vực mà phương tiện bay tầm thấp có thể tạo ra những cách thức cung ứng dịch vụ mới, khắc phục một phần hạn chế về địa hình và khoảng cách.

Trong quá trình xây dựng đề án, Bộ KH&CN phối hợp với Bộ Quốc phòng, UBND tỉnh Điện Biên và các doanh nghiệp khảo sát thực địa, đánh giá địa hình, nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời xem xét các yêu cầu về quốc phòng, an ninh, an toàn bay và những rủi ro có thể phát sinh.

Trên cơ sở đó, các khu vực thử nghiệm, hành lang bay, lĩnh vực ứng dụng và cơ chế phối hợp liên ngành được thiết kế theo nguyên tắc tạo không gian cho đổi mới nhưng vẫn kiểm soát chặt chẽ rủi ro.

Đề án tập trung vào 3 nhóm ứng dụng:

Thứ nhất, nông nghiệp thông minh, gồm gieo hạt, phun thuốc bảo vệ thực vật, giám sát vụ mùa, vận chuyển vật tư và nông sản sau thu hoạch.

Thứ hai, logistics tầm thấp, phục vụ vận chuyển thuốc, vật tư y tế, mẫu bệnh phẩm và hàng hóa thiết yếu tới các khu vực vùng sâu, vùng xa.

Thứ ba, quản lý tài nguyên và dịch vụ công, gồm lập bản đồ số, khảo sát địa hình, quản lý rừng, giám sát tài nguyên, cảnh báo sớm thiên tai và hỗ trợ các hoạt động quản lý khác.

Đề án đặt mục tiêu khoảng 6.000 chuyến bay thử nghiệm, phấn đấu hơn 99% chuyến bay an toàn và 100% hoạt động bay được lập kế hoạch, giám sát, lưu vết. Đồng thời, thử nghiệm sẽ kiểm chứng từ 3-5 mô hình ứng dụng điển hình, hướng tới giảm 20-30% thời gian hoặc chi phí so với phương thức truyền thống.

Miễn trừ có kiểm soát, không phải buông lỏng quản lý

Một điểm đáng chú ý của sandbox Điện Biên là cơ chế miễn trừ có kiểm soát, tạo điều kiện để doanh nghiệp công nghệ, nhất là doanh nghiệp sản xuất UAV trong nước, nghiên cứu và hoàn thiện công nghệ trong điều kiện thực tế.

Theo đó, doanh nghiệp có thể được miễn trừ hoặc áp dụng linh hoạt đối với một số điều kiện bay, đồng thời giảm khoảng 60 yêu cầu liên quan đến thử nghiệm, đánh giá tần số, tương thích, chống nhiễu điện từ và một số yêu cầu về chất lượng, chứng nhận sự phù hợp.

Tuy nhiên, miễn trừ không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý. Hoạt động thử nghiệm được giới hạn rõ về phạm vi, thời gian, khu vực, đối tượng và mục tiêu; đồng thời chịu sự giám sát của cơ quan quản lý nhà nước, nhất là về quốc phòng, an ninh, an toàn bay và bảo vệ dữ liệu.

Toàn bộ hoạt động thử nghiệm được quản lý trên một kiến trúc dữ liệu thống nhất. Hàng nghìn chuyến bay và lượng dữ liệu thu thập sẽ giúp cơ quan quản lý đánh giá độ an toàn, hiệu quả kinh tế, hiệu quả xã hội và khả năng mở rộng của từng mô hình. Đây cũng là cơ sở để xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn và tiếp tục hoàn thiện chính sách.

Từ thử nghiệm UAV đến mục tiêu kiến tạo hệ sinh thái kinh tế

Sandbox Điện Biên được triển khai theo 4 giai đoạn, từ chuẩn bị điều kiện, tổ chức thử nghiệm, tổng kết - hoàn thiện chính sách đến mở rộng những mô hình thành công.

Mục tiêu cuối cùng không phải tạo ra càng nhiều chuyến bay càng tốt, mà là hình thành một hệ sinh thái kinh tế gồm doanh nghiệp công nghệ, dữ liệu, hạ tầng số, tiêu chuẩn, nhân lực và thể chế.

Mô hình này đòi hỏi sự phối hợp giữa Trung ương, địa phương và doanh nghiệp. UBND tỉnh Điện Biên tổ chức triển khai tại địa phương; các doanh nghiệp, với nòng cốt là ViettelPost và FPT, nghiên cứu, phát triển công nghệ, vận hành và kiểm chứng các mô hình ứng dụng.

Bộ Quốc phòng bảo đảm các yêu cầu về quốc phòng, an ninh, an toàn bay; Bộ KH&CN giữ vai trò kiến tạo, dẫn dắt, kết nối địa phương với doanh nghiệp công nghệ, viện nghiên cứu, trường đại học và chuyên gia.

Giá trị lớn nhất của sandbox Điện Biên vì vậy không chỉ nằm ở kết quả thử nghiệm tại một địa phương, mà ở những bài học chính sách có thể rút ra cho cả nước.

Thông qua thử nghiệm thực tế, cơ quan quản lý có thêm cơ sở đánh giá, hoàn thiện pháp luật, xây dựng mô hình phối hợp liên ngành và hình thành những mô hình tham chiếu để các địa phương khác nghiên cứu, triển khai phù hợp với điều kiện thực tế.

Theo Thứ trưởng Bộ KH&CN Bùi Hoàng Phương, thời gian qua nhiều địa phương đề xuất có cơ chế chính sách hoặc mô hình sandbox để thử nghiệm.

Bộ KH&CN cũng thay đổi cách hỗ trợ địa phương, từ việc chỉ hướng dẫn dựa trên các quy định có sẵn sang trực tiếp phối hợp xây dựng đề án, hỗ trợ theo hướng cụ thể và sát thực tiễn hơn.

Sau khi Điện Biên triển khai, gần 10 địa phương trên cả nước đã bày tỏ mong muốn triển khai mô hình tương tự. Điều này cho thấy nhu cầu thử nghiệm chính sách đối với các công nghệ mới đang gia tăng. Sandbox có thể trở thành công cụ để giải quyết bài toán “đi trước một bước” của công nghệ nhưng vẫn bảo đảm kiểm soát rủi ro.