Đề xuất AI-X đưa Việt Nam hướng tới nền kinh tế AI

Sự kiện do Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới, thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, tổ chức, với sự tham dự của đại diện các cơ quan Trung ương, bộ ngành, chuyên gia, nhà khoa học, viện nghiên cứu, trường đại học, cộng đồng doanh nghiệp và cơ quan báo chí.

Phát biểu khai mạc Diễn đàn là TS Đặng Xuân Thanh, Phó chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Báo cáo đề dẫn do TS Nguyễn Đức Hiển, Phó trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, trình bày. Các tham luận và phiên thảo luận tập trung làm rõ những luận cứ khoa học và thực tiễn nhằm góp phần xác lập mô hình phát triển mới của Việt Nam trong giai đoạn 2026-2030 và các năm tiếp theo, trong đó khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được nhìn nhận là những trụ cột mới của tăng trưởng.

Trong dòng thảo luận đó, tham luận của ông Nguyễn Trung Chính, Chủ tịch HĐQT, Chủ tịch điều hành Tập đoàn Công nghệ CMC, đưa ra một gợi mở đáng chú ý: phát triển kinh tế dữ liệu như một động lực tăng trưởng mới của Việt Nam, đồng thời chuyển dần từ tư duy kinh tế dữ liệu sang kinh tế AI, nơi trí tuệ nhân tạo không chỉ là công cụ hỗ trợ mà trở thành hạ tầng sản xuất cốt lõi của nền kinh tế số.

Từ mô hình tăng trưởng truyền thống sang động lực mới dựa trên dữ liệu và AI

Theo tham luận, Việt Nam đã có nhiều năm tăng trưởng dựa trên mở rộng lực lượng lao động, tích lũy vốn đầu tư, thúc đẩy xuất khẩu và hội nhập sâu vào thương mại toàn cầu. Tuy nhiên, khi bước sang giai đoạn phát triển cao hơn, mô hình này dần bộc lộ những giới hạn: lợi thế lao động chi phí thấp suy giảm, hiệu quả sử dụng vốn khó cải thiện mạnh, trong khi áp lực cạnh tranh chuyển ngày càng rõ sang năng suất, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Từ thực tế đó, ông Nguyễn Trung Chính cho rằng Việt Nam cần một động lực phát triển mới, trong đó dữ liệu phải được nhìn nhận như một yếu tố sản xuất mới, còn AI là công cụ then chốt để chuyển hóa dữ liệu thành tri thức, sản phẩm, dịch vụ và năng lực cạnh tranh. Nếu dữ liệu là nguyên liệu đầu vào của nền kinh tế số, thì AI chính là động cơ tạo ra giá trị mới từ nguồn nguyên liệu ấy.

Tham luận cũng chỉ ra ba cơ chế để kinh tế dữ liệu - AI tạo bứt phá: nâng năng suất lao động trên diện rộng; mở ra các ngành kinh tế mới như Dữ liệu như một dịch vụ hay AI như một dịch vụ; đồng thời tái cấu trúc các ngành hiện hữu như sản xuất, tài chính, y tế, logistics, nông nghiệp theo hướng thông minh hơn, chính xác hơn và hiệu quả hơn.

Đề xuất Khung chiến lược chuyển đổi AI Quốc gia (AI-X)

Một điểm mới đáng chú ý trong tham luận là đề xuất cần nhìn xa hơn kinh tế dữ liệu, để từng bước hình thành Khung chiến lược chuyển đổi AI Quốc gia, hay AI-X, như một lộ trình phát triển tổng thể đưa Việt Nam tiến tới nền kinh tế AI. Theo cách tiếp cận này, dữ liệu là điều kiện cần, nhưng AI mới là tầng giá trị cao hơn, nơi dữ liệu được chuyển hóa thành năng suất, sản phẩm, dịch vụ và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Tham luận nêu rõ, thế giới đang bước vào giai đoạn mà AI không còn chỉ là một công cụ công nghệ, mà đã trở thành hạ tầng sản xuất cốt lõi, tương tự như điện năng trong nền kinh tế công nghiệp hay Internet trong nền kinh tế số. Trên cơ sở đó, AI-X được đề xuất như một khung chiến lược mang tính dẫn dắt, giúp Việt Nam đi từ xây dựng nền tảng dữ liệu sang tổ chức lại mô hình tăng trưởng trên nền tảng AI.

Theo đề xuất, Khung chiến lược chuyển đổi AI Quốc gia do CMC kiến nghị gồm 8 trụ cột, 12 chương trình và 50 hành động chiến lược, hướng tới mục tiêu đóng góp từ 150 đến 250 tỷ USD vào nền kinh tế Việt Nam đến năm 2045, qua đó đưa Việt Nam trở thành một nền kinh tế AI hàng đầu khu vực.

Đặt trong tổng thể bài toán phát triển, đề xuất AI-X cho thấy tham luận không dừng ở việc kiến nghị chính sách cho kinh tế dữ liệu, mà mở ra một tầng tư duy cao hơn: từ số hóa dữ liệu sang kiến tạo nền kinh tế AI; từ ứng dụng công nghệ rời rạc sang tổ chức một chiến lược chuyển đổi quốc gia dựa trên AI như một động lực tăng trưởng mới.

Hoàn thiện thể chế để dữ liệu trở thành tài sản

Nhóm đề xuất đầu tiên được ông Nguyễn Trung Chính nhấn mạnh là thể chế. Theo đó, một trong những điểm nghẽn lớn hiện nay là dữ liệu vẫn chưa thực sự được nhìn nhận đầy đủ như một loại tài sản trong nền kinh tế.

Việt Nam hiện còn thiếu các quy định cụ thể về định giá dữ liệu, quyền sở hữu dữ liệu, quyền sử dụng dữ liệu sau giao dịch cũng như cơ chế đủ rõ để bảo vệ tài sản số của doanh nghiệp. Từ đó, tham luận đề xuất sớm hoàn thiện khung pháp lý cho dữ liệu và AI theo hướng đồng bộ hơn, đồng thời xây dựng cơ chế sandbox để doanh nghiệp triển khai mô hình mới, kiểm chứng sáng kiến mới và góp phần hoàn thiện chính sách từ thực tiễn.

Xây dựng hạ tầng và thị trường dữ liệu để mở đường cho kinh tế số

Bên cạnh thể chế, tham luận dành trọng tâm cho hạ tầng và thị trường dữ liệu. Theo đó, Nhà nước cần có cơ chế đặt hàng, giao nhiệm vụ cho các doanh nghiệp công nghệ lớn nghiên cứu và làm chủ công nghệ lõi; đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân tham gia đầu tư các tuyến cáp quang biển quốc tế mới, các trung tâm dữ liệu quy mô lớn và hạ tầng thiết yếu phục vụ phát triển AI. Một nội dung cũng được nhấn mạnh là nhu cầu xây dựng cơ chế điện cạnh tranh cho data center.

Song song với đó là việc hình thành thị trường dữ liệu, từ vận hành sàn giao dịch dữ liệu, thí điểm sàn dữ liệu quốc gia đến phát triển các sàn dữ liệu chuyên ngành, cùng với cơ chế mở dữ liệu công có chọn lọc qua cổng dữ liệu mở và API để doanh nghiệp có thêm “nguyên liệu” sáng tạo các giải pháp AI.

Đầu tư cho nhân lực và R&D để biến định hướng thành năng lực thật

Ngoài thể chế, hạ tầng và thị trường, tham luận cũng nhấn mạnh câu chuyện nhân lực và nghiên cứu phát triển. Giải pháp được đưa ra là thúc đẩy hợp tác thực chất hơn giữa doanh nghiệp công nghệ và các trường đại học trong xây dựng chương trình đào tạo, cập nhật kỹ năng mới và gắn đào tạo với nhu cầu của thị trường; đồng thời phát huy vai trò của các quỹ, trung tâm đổi mới sáng tạo và hệ sinh thái hỗ trợ startup trong lĩnh vực AI, dữ liệu. Cùng với đó là chính sách thu hút chuyên gia quốc tế, người Việt Nam ở nước ngoài tham gia vào các trung tâm R&D trong nước.

Từ các đề xuất tại Diễn đàn có thể thấy dữ liệu và AI đang được đặt ở một cấp độ rộng hơn nhiều so với cách hiểu thông thường về ứng dụng công nghệ. Đây không còn chỉ là bài toán triển khai phần mềm hay đưa công cụ mới vào doanh nghiệp, mà là câu chuyện của mô hình phát triển, của thể chế phát triển và của năng lực kiến tạo quốc gia. Thông điệp rút ra khá rõ: nếu Việt Nam muốn chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa chủ yếu vào vốn, lao động và mở rộng quy mô sang mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất, công nghệ và giá trị tri thức, thì dữ liệu, AI và Khung chiến lược chuyển đổi AI Quốc gia cần được đặt vào trung tâm của chiến lược phát triển mới.