Nghịch lý giá hàng hóa dễ tăng nhưng khó giảm theo giá xăng khiến người tiêu dùng luôn phải chịu thiệt và đặt nghi vấn: Phần lợi ích từ việc tiết giảm chi phí đang chảy vào túi ai?
Người bán không muốn tự cắt lợi nhuận
Nhiều chủ quán thừa nhận, khi giá xăng dầu biến động, động thái của họ thường là tính toán xem phải tăng giá bán thêm bao nhiêu để không bị thiệt, nhưng rất hiếm khi nghĩ việc phải giảm giá bán như thế nào cho hợp lý, tương xứng với giá nhiên liệu.
“ Đó là lợi nhuận, lợi nhuận càng cao thì càng mừng, càng có lợi, việc kinh doanh càng hiệu quả. Làm gì có ai tự cắt lợi nhuận của mình đi ”, một chủ quán phở ở Hà Nội thẳng thắn chia sẻ.
Một tô phở đã tăng từ 30 - 35.000 đồng lên 45.000 - 60.000 đồng và không chịu giảm dù giá xăng dầu nhiều lần đi xuống.
Một chủ quán phở khác tại TP.HCM chia sẻ: “ Tôi bán phở đã 30 năm, giá chỉ có tăng chứ chưa từng giảm, nhưng lượng khách vẫn ổn định. Vì vậy, tôi chưa thấy lý do phải giảm giá bán. Hơn nữa, việc điều chỉnh giá bán qua từng năm cũng chưa từng bị cơ quan quản lý nhắc nhở ”.
Câu trả lời này phần nào cho thấy tâm lý phổ biến của một bộ phận người kinh doanh: Giá bán một khi đã tăng thì rất khó quay trở lại mức cũ. Trong khi đó, những khoản chi phí tiết kiệm được khi nhiên liệu giảm giá chưa chắc đã được chuyển thành lợi ích cho khách hàng. Và người tiêu dùng cuối cùng luôn là đối tượng phải chấp nhận mặt bằng giá mới, cứ lần sau lại cao hơn lần trước.
PGS.TS Nguyễn Thường Lạng nhận xét, tình trạng giá hàng hóa tăng dễ, giảm khó đã là hiện tượng khá phổ biến, gây bức xúc nhiều năm qua nhưng chưa thể giải quyết triệt để. Một trong những nguyên nhân chính là do Việt Nam chưa có cơ chế quản lý giá dựa trên chi phí thực tế một cách đầy đủ.
“ Tuy giá xăng dầu chỉ là một cấu phần trong tổng chi phí hình thành giá hàng hóa nhưng nếu liên tiếp giảm thì cũng đã có tác động nhất định. Chưa kể, khi giá xăng dầu tăng, hàng hóa lập tức tăng theo thì người bán cũng phải chấp nhận ‘luật chơi’, đó là khi giá xăng dầu giảm thì cũng phải điều chỉnh giảm theo ”, ông Lạng nói.
Giá xăng dầu liên tục hạ nhiệt nhưng nhiều mặt hàng thiết yếu vẫn duy trì mức giá cao, khiến người tiêu dùng chưa được hưởng lợi từ việc giảm chi phí nhiên liệu. (Ảnh minh họa)
Tất nhiên, giá thành sản phẩm bao gồm rất nhiều yếu tố: nguyên liệu đầu vào, nhiên liệu, chi phí nhân sự, vận chuyển, tiền thuê mặt bằng, tiền thuế…Điều này khiến việc giảm giá bán không thể chỉ căn cứ vào diễn biến giá xăng dầu.
Mặc dù vậy, nếu giá xăng dầu tăng luôn được coi là một trong những điều kiện để giá hàng hóa tăng thì khi giá nhiên liệu giảm sâu, người tiêu dùng có quyền đặt câu hỏi vì sao giá bán chưa giảm tương xứng? Và họ cũng có quyền nghi ngờ các cơ sở, cá nhân kinh doanh đã lợi dụng biến động thị trường nhiên liệu để tăng giá hàng hóa.
Ở góc độ chuyên gia ngành F&B, ông Nguyễn Thái Bình - đồng sáng lập Mapdy.vn và Học viện Concepts (VCS) - cho rằng, người bán không thể lấy tỷ lệ tăng của giá xăng để áp trực tiếp vào tỷ lệ tăng giá món ăn.
Theo ông Bình, với một cửa hàng F&B vận hành tương đối chuẩn, giá vốn nguyên liệu thường chiếm khoảng 28-35% doanh thu, chi phí nhân sự khoảng 15-20%, mặt bằng khoảng 15-20%, trong khi năng lượng chiếm khoảng 4-7%. Chẳng hạn, nếu chi phí logistics trực tiếp chiếm 3% doanh thu, trong đó nhiên liệu chiếm 30% chi phí logistics thì khi giá nhiên liệu tăng 10%, tác động trực tiếp lên tổng doanh thu chỉ khoảng 0,09%.
Điều đó cho thấy, tác động của giá xăng dầu đến giá hàng hóa có thể nhỏ hơn nhiều so với cách người kinh doanh thường giải thích mỗi khi tăng giá bán. Dĩ nhiên, mức độ ảnh hưởng còn phụ thuộc vào đặc thù vận chuyển, nguồn cung nguyên liệu và quy mô từng cơ sở.
Theo ông Nguyễn Thái Bình, chuyên gia ngành F&B, nguyên liệu chiếm khoảng 28-35% doanh thu, nhân sự và mặt bằng mỗi khoảng 15-20%, trong khi năng lượng chiếm 4-7% tại một cửa hàng.
Ông Bình cũng lưu ý tới độ trễ của thị trường khiến giá hàng hóa thường giảm chậm. Nhiều nhà hàng, cửa hàng không mua nguyên liệu theo giá xăng của từng ngày mà còn phụ thuộc vào hợp đồng, lượng hàng tồn kho, chu kỳ nhập hàng và chính sách của nhà cung cấp. Vì vậy, xăng giảm hôm nay không có nghĩa giá rau, thịt, thực phẩm nhập vào ngày mai lập tức giảm.
Tuy nhiên, chuyên gia này nhấn mạnh, độ trễ chỉ có thể giải thích cho một khoảng thời gian nhất định, không thể trở thành lý do kéo dài và cũng không phải cái cớ để giá chỉ tăng mãi mà không giảm.
“ Khi giá nhiên liệu đã giảm qua nhiều kỳ điều hành, các khoản chi phí vận chuyển và một số đầu vào được tiết giảm nhưng giá bán vẫn duy trì trong thời gian dài thì người kinh doanh cần có căn cứ cụ thể để lý giải việc tiếp tục giữ giá ”, ông Bình nêu quan điểm.
Cũng theo ông, đáng nói hơn, bên cạnh những nguyên nhân khách quan, tâm lý neo giá và tận dụng biến động thị trường để duy trì lợi nhuận cũng là yếu tố khiến giá hàng hóa khó giảm. Một khi người tiêu dùng đã quen với mức giá mới, người bán thường không chịu áp lực phải điều chỉnh. Thậm chí, việc chủ động giảm giá còn bị một số cơ sở kinh doanh xem là không cần thiết, bởi doanh thu vẫn ổn định và khách hàng vẫn chấp nhận mua hàng.
Theo chuyên gia, không thể lấy tỷ lệ tăng giá xăng dầu áp trực tiếp vào mức tăng giá món ăn, bởi nhiên liệu chỉ là một phần trong cơ cấu chi phí kinh doanh.
Ai đang hưởng lợi?
Theo PGS.TS Đinh Trọng Thịnh, việc hàng hóa tiêu dùng thường xuyên “cố thủ” neo giá dù có thể hạ không chỉ đơn thuần là vấn đề đạo đức kinh doanh của tiểu thương mà còn chịu tác động từ các quy luật kinh tế vi mô và cấu trúc chuỗi cung ứng trên thị trường.
Chuỗi cung ứng hiện có nhiều tầng nấc trung gian. Ví dụ một mớ rau từ ruộng của nông dân đến bữa ăn của người dân thành thị phải qua nhiều khâu thu gom, vận chuyển, phân phối rồi mới đến tay tiểu thương bán lẻ.
Khi giá xăng giảm, chi phí vận tải thực tế có thể giảm theo. Tuy nhiên, lợi ích này không nhất thiết được chuyển tiếp đến người tiêu dùng cuối cùng mà có thể được giữ lại ở một hoặc nhiều khâu trung gian, qua đó cải thiện biên lợi nhuận của các đơn vị tham gia phân phối.
Điều này có nghĩa, người hưởng lợi không nhất thiết chỉ là người bán lẻ tại chợ hay chủ cửa hàng. Lợi ích từ việc giảm chi phí có thể được phân bổ ở nhiều tầng nấc, từ đơn vị thu gom, đầu mối phân phối, nhà vận chuyển đến cơ sở, tiểu thương kinh doanh cuối cùng.
Đặc biệt, sự thiếu minh bạch trong hình thành giá có thể khiến cả người sản xuất lẫn người tiêu dùng chịu thiệt. Người nông dân không chắc bán được sản phẩm với giá cao hơn, trong khi người mua tại đô thị vẫn phải trả mức giá cao cho những mặt hàng thiết yếu.
Người tiêu dùng tiếp tục phải trả mức giá cao cho nhiều mặt hàng thiết yếu, dù một số yếu tố chi phí đầu vào đã hạ nhiệt. (Ảnh minh họa)
Theo phân tích của ông Nguyễn Thái Bình, ở cấp độ từng cơ sở kinh doanh, lợi ích từ việc giảm chi phí đầu vào cũng có thể chuyển trực tiếp thành lợi nhuận tăng thêm.
Ví dụ: Một nhà hàng có doanh thu 1 tỷ đồng/tháng, biên lợi nhuận EBITDA đạt 10%, tương đương 100 triệu đồng. Nếu chi phí nguyên liệu, vận chuyển và năng lượng giảm tổng cộng 2% doanh thu, tương đương 20 triệu đồng, trong khi giá bán và doanh thu không đổi, EBITDA có thể tăng lên 120 triệu đồng. Như vậy, doanh thu không tăng nhưng lợi nhuận trước lãi vay, thuế và khấu hao có thể tăng 20% so với trước đó, với điều kiện các yếu tố khác không thay đổi.
Đây là phép tính minh họa, không phải số liệu thực tế của một nhà hàng cụ thể. Tuy nhiên, nó cho thấy một cơ chế kinh tế đáng chú ý: Khi giá bán được giữ nguyên trong khi chi phí đầu vào giảm, khoản tiết kiệm có thể chuyển thành phần lợi nhuận tăng thêm.
Với những cơ sở kinh doanh có lượng khách ổn định, doanh thu lớn, chỉ cần tiết kiệm một tỷ lệ nhỏ trong chi phí đầu vào cũng có thể tạo ra khoản lợi ích đáng kể nếu tình trạng này kéo dài.
Như vậy, người kinh doanh có thể hưởng lợi theo hai cách: Một là chuyển phần chi phí tăng thêm sang người tiêu dùng khi thị trường biến động bất lợi; hai là giữ nguyên giá bán để hưởng phần chênh lệch khi chi phí đầu vào giảm.
Trong khi đó, người tiêu dùng gần như không có lựa chọn tương xứng, nhất là với các mặt hàng thiết yếu như rau, thịt, cá, trứng và thực phẩm chế biến. Đây là những mặt hàng người dân phải mua thường xuyên, khó có thể cắt giảm hoàn toàn nhu cầu dù giá bán tăng cao.
Từ câu chuyện giá xăng và hàng hóa, các chuyên gia cho rằng, vấn đề đặt ra không chỉ là yêu cầu các cơ sở kinh doanh tự điều chỉnh giá mà còn là trách nhiệm quản lý thị trường, giám sát quá trình hình thành giá và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Có như thế, bài toán muôn thuở mới có thể được giải quyết triệt để.
