"Không có quốc gia nào trở thành nước công nghiệp phát triển chỉ bằng lắp ráp"

Công nghiệp hỗ trợ vẫn "rộng mà chưa sâu, nhiều mà chưa mạnh"

Sáng 30/9, tại Phú Thọ, phát biểu kết luận Hội thảo "Định hướng phát triển công nghiệp hỗ trợ Việt Nam", Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ "nội địa hóa theo tỉ lệ" sang "làm chủ năng lực", từ hỗ trợ dàn trải sang tập trung theo chuỗi, từ ưu đãi đầu vào sang hỗ trợ theo kết quả.

Theo Phó Thủ tướng Thường trực, trước hết cần khẳng định công nghiệp hỗ trợ là ngành công nghiệp nền tảng, trực tiếp quyết định năng lực tự chủ, sức cạnh tranh và mức độ tham gia của nền kinh tế vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Công nghiệp hỗ trợ là tầng sản xuất trung gian gồm vật liệu, linh kiện, phụ tùng, công nghệ chế tạo, thiết kế, đo lường, thử nghiệm…, quyết định độ sâu và sức chống chịu của cả nền công nghiệp. Một quốc gia có thể lắp ráp những sản phẩm rất hiện đại nhưng vẫn chưa có nền tảng công nghiệp tự chủ nếu công nghiệp hỗ trợ còn yếu.

Phó Thủ tướng Thường trực nhấn mạnh, đây còn là vấn đề liên quan đến an ninh kinh tế và năng lực tự chủ của nền kinh tế.

Thời gian qua, công nghiệp hỗ trợ Việt Nam đã hình thành nền tảng nhất định. Khung thể chế từng bước được hoàn thiện. Theo thống kê chưa đầy đủ được Phó Thủ tướng Thường trực dẫn tại hội thảo, cả nước hiện có trên 7.000 doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ, khoảng 30% đã tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, một số tập đoàn trong nước bắt đầu đóng vai trò đầu chuỗi.

Tuy nhiên, Phó Thủ tướng Thường trực yêu cầu nhìn thẳng vào thực tế công nghiệp hỗ trợ vẫn "rộng mà chưa sâu, nhiều mà chưa mạnh".

Khu vực có vốn đầu tư nước ngoài chiếm 77% kim ngạch xuất khẩu năm 2025 và 80,1% trong 8 tháng năm 2026, với tốc độ tăng 26,9%, trong khi xuất khẩu của khu vực kinh tế trong nước tăng 7,4%.

Đáng chú ý, ngay khi nêu những con số này, Phó Thủ tướng Thường trực yêu cầu các cơ quan chức năng tiếp tục đánh giá, làm rõ trong tỉ trọng xuất khẩu của khu vực FDI, doanh nghiệp Việt Nam thực sự tham gia và tạo ra bao nhiêu giá trị. Đây là cơ sở để đánh giá đúng thực chất năng lực công nghiệp hỗ trợ trong nước.

Mức độ tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của doanh nghiệp Việt Nam còn hạn chế. Theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới được Phó Thủ tướng Thường trực dẫn tại hội thảo, tỉ lệ này mới khoảng 18% và chủ yếu tập trung ở doanh nghiệp lớn. Cung ứng trong nước cho công nghiệp công nghệ cao chỉ đạt khoảng 5-10%. Nhiều lĩnh vực như đúc, rèn, xử lý nhiệt, xử lý bề mặt còn những khoảng trống.

Theo Phó Thủ tướng Thường trực, những con số trên đòi hỏi phải nghiên cứu lại cách làm, chứ vấn đề không chỉ nằm ở việc tiếp tục thay đổi thể chế hay ban hành thêm chính sách.

5 chuyển đổi căn bản để làm chủ chuỗi giá trị

Để giải quyết triệt để bài toán này, Phó Thủ tướng Thường trực đề nghị đổi mới mạnh mẽ với 5 chuyển đổi căn bản. Thứ nhất, chuyển từ "nội địa hóa theo tỷ lệ" sang "làm chủ năng lực"; không tự sản xuất bằng mọi giá mà tập trung tiếp nhận chuyển giao công nghệ để làm chủ những khâu then chốt.

Thứ hai, chuyển từ hỗ trợ dàn trải theo tên ngành sang tập trung theo chuỗi, theo từng bài toán lớn của đất nước. Thứ ba, chuyển từ ưu đãi đầu vào sang hỗ trợ theo kết quả đầu ra; Nhà nước đóng vai trò "vốn mồi", chia sẻ rủi ro và tuyệt đối xóa bỏ cơ chế xin - cho.

Thứ tư, chuyển từ "thu hút FDI" đơn thuần sang "sử dụng hiệu quả FDI", ép xung liên kết giữa khối ngoại và doanh nghiệp nội. Thứ năm, chuyển từ quản lý theo hoạt động sang quản lý theo kết quả thực tiễn.

Cách tiếp cận mới này được lượng hóa bằng các mục tiêu rất cụ thể: Đến năm 2030, tỷ lệ nội địa hóa điện tử đạt 25 - 30%, cơ khí chế tạo 40%, ô tô 22 - 30%, dệt may 60%, da giày 60 - 65% và công nghệ cao đạt 15%; đưa năng lực cạnh tranh công nghiệp Việt Nam vào Top 3 ASEAN.

Đến năm 2035, cơ khí chế tạo phải đạt 50%, dệt may 70%, doanh nghiệp nội tự chủ khâu nghiên cứu, thiết kế. Tầm nhìn 2045, Việt Nam phải làm chủ công nghệ lõi, tự chủ sản xuất trong mọi tình huống.

Biến các dự án lớn thành "đơn đặt hàng đầu tiên"

Để hiện thực hóa các mục tiêu trên, Phó Thủ tướng Thường trực giao 8 nhóm nhiệm vụ trọng tâm. Một là, thể chế hóa chính sách công nghiệp hỗ trợ vào Luật Công nghiệp trọng điểm. Hai là, kiến tạo thị trường dẫn dắt, biến các dự án đầu tư công, hạ tầng chiến lược thành "đơn đặt hàng đầu tiên" cho doanh nghiệp nội trên cơ sở năng lực đáp ứng.

Ba là, các tập đoàn lớn phải thay đổi cách mua sắm (từ mua mô-đun hoàn chỉnh sang đặt hàng phân hệ); thu hút FDI có chọn lọc gắn với yêu cầu bắt buộc chuyển giao công nghệ và lập trung tâm R&D tại Việt Nam. Bốn là, đầu tư hạ tầng kỹ thuật, thử nghiệm dùng chung do Nhà nước làm bệ phóng, doanh nghiệp đặt hàng; đặc biệt chú trọng công nghiệp vật liệu - "gốc của công nghiệp hỗ trợ".

Ông Nguyễn Thanh Nghị: Năng lực trong nước phải gắn với chuỗi giá trị toàn cầuĐỌC NGAY

Năm là, phát triển nhân lực chiến lược theo đúng "đơn đặt hàng" của xã hội, ưu tiên kỹ sư thiết kế, hệ thống, thợ gia công chính xác. Sáu là, thiết kế bộ công cụ tài chính, tín dụng dựa trên chi phí thực tế và hợp đồng đầu ra thay vì chỉ ưu đãi thuế.

Bảy là, tổ chức lại không gian phát triển, hình thành các cụm liên kết ngành, trong đó Phú Thọ được định hướng phấn đấu trở thành trung tâm công nghiệp hỗ trợ của cả nước. Tám là, khẩn trương xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu và bản đồ năng lực nhà cung ứng quốc gia để quản lý hiệu quả.

Về tổ chức thực thi, Phó Thủ tướng Thường trực giao Bộ Công Thương trước ngày 30/10/2026 phải ban hành Kế hoạch hành động Chương trình công nghiệp hỗ trợ giai đoạn 2026 - 2028, gắn rõ địa chỉ trách nhiệm và các mốc kiểm tra định kỳ; đồng thời khẩn trương hoàn thiện dự án Luật Công nghiệp trọng điểm.

Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước được giao nghiên cứu hoàn thiện các công cụ tài chính, tín dụng và hạ tầng dùng chung phục vụ phát triển công nghiệp hỗ trợ. Các Bộ, ngành quản lý dự án lớn và các tập đoàn Nhà nước phải lập ngay lộ trình nội địa hóa, báo cáo trước 30/6/2027.

Các địa phương, trước hết là những trung tâm công nghiệp và tỉnh Phú Thọ, rà soát quy hoạch, quỹ đất, hạ tầng và các điều kiện cần thiết, coi phát triển công nghiệp hỗ trợ là một nhiệm vụ quan trọng.

Phó Thủ tướng Thường trực cũng đề nghị các hiệp hội ngành hàng, doanh nghiệp thường xuyên phản ánh những vướng mắc về cơ chế, chính sách để kịp thời xem xét, xử lý theo thẩm quyền.

Kết thúc bài phát biểu, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc nhấn mạnh: "Không có quốc gia nào trở thành nước công nghiệp phát triển chỉ bằng lắp ráp". Chính phủ sẽ điều hành quyết liệt theo phương châm "việc đã nói thì phải làm, việc đã giao thì phải có địa chỉ, có thời hạn và có kết quả đo đếm được", nhằm tạo ra bệ phóng thực chất cho năng lực tự cường của nền kinh tế.