Một gian trưng bày tại triển lãm thường niên lần thứ 12 của Hiệp hội Đại lý Ô tô Milwaukee năm 1920.
Trước khi ChatGPT đe dọa viết lại mọi thứ từ kế hoạch kinh doanh đến lời thề nguyện đám cưới, một công nghệ khác đã càn quét nước Mỹ, khiến giới trẻ phát cuồng nhưng lại vấp phải những lời cảnh báo đầy lo ngại về sự băng hoại đạo đức gia đình.
Trước khi các ông hoàng YouTube như MrBeast thu hút hàng trăm triệu người theo dõi, một loại hình nghệ thuật khác đã tạo ra những siêu sao toàn cầu đầu tiên với lượng người hâm mộ cuồng nhiệt từ các vùng quê hẻo lánh cho tới nước Úc xa xôi.
Và trước khi tỷ phú Elon Musk áp dụng triết lý đổi mới táo bạo của mình, Henry Ford đã đưa toàn bộ ngành sản xuất bước vào kỷ nguyên sản xuất hàng loạt, liên tục tạo ra những dư chấn lay chuyển thế giới.
Chúng ta rất dễ tin rằng làn sóng công nghệ đột phá ngày nay như xe tự lái, AI hay chip cấy não đang giáng một đòn chí mạng chưa từng có vào xã hội.
Nhưng đừng quên thập niên 1920, thời điểm bùng nổ của ô tô, radio, máy bay và điện lưới gia đình cũng từng tạo nên một cơn sốt công nghệ điên rồ và mãnh liệt không kém.
Nhìn lại cách xã hội thích nghi với cuộc cách mạng công nghệ một trăm năm trước sẽ mang lại những tín hiệu lạc quan về cách chúng ta có thể làm chủ và kiểm soát tác động của các làn sóng đổi mới hôm nay.
Cơn lốc "xế hộp" và những chuẩn mực cũ bị nghiền nát
Trải nghiệm ô tô trong thập niên 1920 từng mang đậm chất lãng mạn.
Sự xuất hiện của ô tô từng gây ra cú sốc tâm lý cực kỳ lớn cho hàng triệu người Mỹ.
Nghiên cứu của hai nhà xã hội học tiên phong Helen và Robert Lynd tại bang Indiana những năm 1920 đã ghi nhận cách những chiếc xe phóng nhanh trên các cung đường rộng mở đang nghiền nát các chuẩn mực xã hội lâu đời.
Những quy tắc cũ kỹ cho rằng nam sinh trung học không cần tiền tiêu vặt hay dù mưa hay nắng cũng không được bỏ lỡ buổi lễ nhà thờ sáng Chủ nhật nhanh chóng bị gạt bỏ.
Văn hóa ô tô dần định hình khiến xã hội trở nên thực dụng và ít phụ thuộc vào tôn giáo hơn, khi những chuyến dạo chơi cuối tuần dần thay thế việc đi lễ.
Sự phổ biến của những chiếc xế hộp thậm chí còn thay đổi hoàn toàn cách hẹn hò của giới trẻ.
Thay vì chịu sự giám sát nghiêm ngặt của người lớn trong phòng khách, các cặp đôi có thể tự do tận hưởng chuyến đi riêng tư không ai quản lý. Giới bảo thủ ra sức phản đối rằng mái ấm gia đình đang bị đe dọa, nhưng bánh xe lịch sử không thể quay ngược.
Dù các tiểu thuyết gia thời đó thường khắc họa sự hiện đại như một kẻ phản diện, điển hình là vụ tai nạn xe hơi kinh hoàng trong tác phẩm vĩ đại "The Great Gatsby" của F. Scott Fitzgerald, đa số người dân trong đời sống thường nhật vẫn nhanh chóng chấp nhận thực tế mới vì sự tiện lợi và hiệu quả vượt trội.
"Cơn mưa" việc làm mới cứu cánh người lao động
Một yếu tố hỗ trợ cực kỳ đắc lực là sự đổi mới nhanh chóng trong các lĩnh vực điện ảnh, ô tô, hàng không và điện lực đã tạo hiệu ứng lan tỏa, mở ra vô số công việc mới và nâng cao mức sống chung, ngay cả khi nhiều ngành nghề truyền thống bị đào thải.
Kiểm tra lốp xe tại nhà máy U.S. Rubber ở Detroit, khoảng năm 1930.
Sự thịnh hành của điện ảnh không chỉ làm giàu cho các đạo diễn hay siêu sao Hollywood, các doanh nghiệp địa phương cũng hốt bạc nhờ vận hành hơn 20.000 rạp chiếu phim khắp nước Mỹ vào năm 1930.
Ngành này đồng thời tạo việc làm cho hàng loạt nhà thiết kế bối cảnh, nghệ sĩ trang điểm và các nhà báo chuyên săn tin.
Tương tự, ngành ô tô kích cầu lượng lớn thợ sửa xe, nhân viên trạm xăng, nhà xuất bản bản đồ, giáo viên dạy lái xe và công nhân làm đường.
Đến năm 1930, nước Mỹ có thêm hơn 80.000 thợ điện, 168.000 công nhân làm lốp xe và 450.000 người xây dựng cầu đường để đáp ứng nhu cầu bành trướng của ô tô.
Ông trùm Henry Ford từng khẳng định trong cuốn hồi ký rằng việc đồng hành cùng sự tiến bộ luôn dễ dàng hơn cố gắng kéo lùi nó. Trải nghiệm từ thập niên 1920 mang lại hy vọng rằng trí tuệ nhân tạo cuối cùng sẽ là cỗ máy tạo việc làm thay vì hủy diệt sinh kế của con người.
Điện lực thập niên 1920 và AI giải phóng sức người
Giống như những hứa hẹn của AI trong y tế hay giáo dục hiện nay, làn sóng điện khí hóa thập niên 1920 đã thay đổi hoàn toàn cuộc sống thường nhật khi tỷ lệ hộ gia đình có điện tăng từ 35% lên 68% chỉ trong mười năm.
Sự xuất hiện của tủ lạnh, máy hút bụi, máy nướng bánh mì và máy trộn bột giải phóng hàng triệu gia đình khỏi sức lao động chân tay.
Đặc biệt, radio đại chúng bùng nổ đã kết nối người dân cả nước, đặt nền móng cho một nền văn hóa quốc gia thống nhất khi mọi người cùng lắng nghe một danh hài hay chính trị gia.
Nghe radio tủ vào năm 1923.
Dù vậy, radio thuở sơ khai từng bị coi là thứ tạp âm ngớ ngẩn. Nhà văn lỗi lạc H.G. Wells năm 1927 thậm chí gọi radio là loại hình giải trí thấp kém chỉ dành cho người cô đơn và đau ốm.
Đáp lại, David Sarnoff, Tổng giám đốc Tổng công ty Radio Mỹ, tuyên bố ông đang nâng cao chỉ số hạnh phúc quốc gia bằng âm nhạc đại chúng.
Cuộc tranh luận đó vẫn đang tiếp diễn nảy lửa với TikTok hay YouTube ngày nay, và lịch sử chứng minh rằng những nhà sáng tạo cải tiến luôn giành chiến thắng cuối cùng.
Thập niên 1920 sôi động cũng vạch ra lối đi rõ ràng cho bài toán quản lý an toàn công nghệ hiện nay.
Thời kỳ đầu, tỷ lệ tai nạn giao thông và hàng không cực kỳ kinh hoàng khi xe hơi chưa có gương chiếu hậu hay phanh bốn bánh, còn phi công bay tự do mà không cần bằng lái sau chưa đầy mười giờ học thực tế. Tỷ lệ tử vong do tai nạn ô tô lúc đó cao gấp 20 lần ngày nay.
Để giải quyết rủi ro, chính phủ và doanh nghiệp đã nhanh chóng hành động. Quốc hội Mỹ thông qua Đạo luật Thương mại Hàng không năm 1926 để siết chặt tiêu chuẩn bay.
Một chiếc đèn giao thông mới từng là sự kiện đáng ăn mừng ở Chicago năm 1926.
Xe hơi được trang bị phanh cải tiến và kính chống vỡ, hệ thống đèn tín hiệu ba màu xuất hiện tại các thành phố lớn để điều tiết giao thông, và New Jersey trở thành bang đầu tiên bắt buộc có bằng lái xe để bảo vệ mạng sống con người.
So với sự quyết liệt của quá khứ, các gã khổng lồ công nghệ và nhà quản lý ngày nay dường như vẫn nói nhiều hơn làm trước các mối nguy từ AI hay tác động tiêu cực của mạng xã hội đối với trẻ em. Tuy nhiên, khi công nghệ còn ở giai đoạn bình minh, chúng ta vẫn còn thời gian để xoay chuyển cục diện.
Như CEO Anthropic Dario Amodei nhận định, khi bị đẩy vào những hoàn cảnh tăm tối nhất, nhân loại luôn biết cách hội tụ sức mạnh vào phút chót để giành chiến thắng.
Nguồn: WSJ, Fortune
