Dù Trung Quốc và Nga đã loại bỏ phần lớn đồng USD trong giao dịch song phương để chuyển sang đồng nhân dân tệ và rúp, các nút thắt trong hệ thống thanh toán xuyên biên giới vẫn tiếp diễn. Nguyên nhân xuất phát từ việc các ngân hàng Trung Quốc đang phải "đi trên dây" để né các lệnh trừng phạt thứ cấp từ Washington.
Phát biểu hôm thứ Tư (3/6) tại Diễn đàn Kinh tế Quốc tế St. Petersburg (SPIEF) 2026, ông Alexander Vedyakhin, Phó Chủ tịch thứ nhất Hội đồng quản trị Sberbank (ngân hàng lớn nhất nước Nga), thừa nhận thực trạng: "Trên thực tế, chúng tôi liên tục chứng kiến các khoảng trống xuất hiện trong hạ tầng thanh toán. Các tuyến thanh toán đang trở nên phức tạp gấp nhiều lần, buộc phải có sự tham gia của các ngân hàng trung gian — những đơn vị thường xuyên từ chối lệnh chuyển tiền mà không đưa ra bất kỳ lý do chi tiết nào".
Theo ông Vedyakhin, các ngân hàng Trung Quốc đang buộc phải cân bằng rủi ro để tránh trở thành nạn nhân của lệnh trừng phạt thứ cấp. Khác với trừng phạt sơ cấp nhắm trực tiếp vào thực thể Nga, lệnh trừng phạt thứ cấp cho phép Washington trừng phạt bất kỳ định chế tài chính nước ngoài nào tiếp tay cho các giao dịch liên quan đến các bên bị Nga trừng phạt — một công cụ được Mỹ siết chặt từ cuối năm 2023 nhằm bóp nghẹt nền kinh tế của Moscow.
Do đó, việc chọn ngân hàng đối tác và thiết lập chuỗi thanh toán giờ đây trở thành một bài toán đầy thách thức, nơi các ngân hàng phải ưu tiên quản trị rủi ro pháp lý hơn là tìm kiếm mức phí ưu đãi hay tốc độ nhanh chóng.
Bà Alicia Garcia-Herrero, chuyên gia kinh tế trưởng khu vực Châu Á - Thái Bình Dương tại ngân hàng đầu tư Natixis (Pháp), phân tích rằng áp lực từ các lệnh trừng phạt thứ cấp của Mỹ nhắm vào các thực thể liên quan đến tổ hợp công nghiệp-quốc phòng đang thúc đẩy các ngân hàng Trung Quốc tiến hành chiến dịch "giảm rủi ro một cách quyết liệt".
Hệ quả là thời gian xử lý các giao dịch đôi khi bị kéo dài tới hàng tuần. Dù các ngân hàng lớn đang tích cực sử dụng Hệ thống Thanh toán Liên ngân hàng Xuyên biên giới (CIPS) của Trung Quốc, nhìn chung hạ tầng này vẫn bị đánh giá là kém hiệu quả và tốn kém hơn nhiều so với các kênh tài chính trước năm 2022.
Ông Matteo Giovannini, Giám đốc tài chính cấp cao tại Ngân hàng Công thương Trung Quốc (ICBC), cho biết rủi ro trừng phạt được quyết định bởi đối tác và bản chất giao dịch chứ không phải bởi loại tiền tệ được sử dụng. Điều này khiến các nhà băng Trung Quốc rơi vào trạng thái "thận trọng cực độ".
Để sinh tồn, các doanh nghiệp Nga đang phải từ bỏ các phương thức chuyển khoản trực tiếp truyền thống để chuyển sang một mạng lưới thanh toán hỗn hợp nhằm né tránh cái gọi là "thuế không xác định" — tình trạng tiền bị treo nhiều tuần hoặc bị các ngân hàng lớn Trung Quốc trả lại mà không rõ lý do.
Theo ông Aleksei Chigadaev, chuyên gia nghiên cứu tại Trung tâm Chiến lược Á-Âu mới, các ngân hàng hiện phụ thuộc vào hệ thống bù trừ nội bộ, cho phép tự cân bằng và bù trừ trực tiếp giữa dòng tiền xuất khẩu và nhập khẩu. Ngoài ra, các đại lý thanh toán chuyên dụng đặt tại các địa điểm "vùng đệm" như Hồng Kông và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) cũng đóng vai trò hỗ trợ giao dịch của Nga.
Các doanh nghiệp hiện làm việc dựa trên giả định rằng thanh toán trực tiếp giờ đây "là ngoại lệ chứ không còn là quy luật". Những gì ban đầu được coi là giải pháp tình thế nay đã bị thể chế hóa, đẩy một phần lớn dòng tài chính song phương vào vùng "bán bóng tối" của các thỏa thuận tư nhân.
Dù các quan chức Nga và Trung Quốc tuyên bố hơn 90% thương mại song phương hiện được thanh toán bằng đồng rúp và nhân dân tệ, thực tế của Nga đã phơi bày một lầm tưởng lớn về định niệm "phi USD hóa".
"Việc giảm phụ thuộc vào đồng USD không tự động xóa bỏ các ma sát tài chính. Thanh toán quốc tế không chỉ phụ thuộc vào tiền tệ, mà còn phụ thuộc vào mối quan hệ ngân hàng, khung pháp lý, lòng tin và quyền tiếp cận hạ tầng tài chính", ông Matteo Giovannini, Giám đốc tài chính cấp cao ICBC nhận định.
Kinh nghiệm của Nga chứng minh rằng các tiền tệ thay thế có thể giảm bớt một số tổn thương, nhưng không thể bù đắp hoàn toàn các rào cản do lệnh trừng phạt gây ra. Đối với Bắc Kinh, đây là một bài toán tiến thoái lưỡng nan, vừa phải duy trì hỗ trợ chiến lược cho Moscow, vừa phải bảo vệ nghiêm ngặt hệ thống tài chính và lợi ích thương mại toàn cầu của chính mình. Những nút thắt, sự chậm trễ và các giải pháp lách luật này sẽ tiếp tục tồn tại chừng nào mối đe dọa trừng phạt từ phương Tây vẫn còn hiệu lực.
Theo SCMP
