Theo trang tin Tân hoa xã của Trung Quốc, khi các tác phẩm có sự hợp tác giữa người và máy móc ngày càng phổ biến, tranh chấp về bản quyền cũng theo đó ngày càng gia tăng.
Hiện nay, công nghệ Trí tuệ nhân tạo tạo sinh (AIGC) đang tăng tốc phát triển và phổ biến, các tác phẩm có sự hợp tác giữa người và máy móc cũng ngày thâm nhập sâu rộng vào đời sống.
Khi AI dựa trên câu lệnh (prompt) của người dùng để tạo ra một đoạn văn bản, một bức tranh hay một video, ai sẽ là người hưởng bản quyền đối với các nội dung này? Bản thân các câu lệnh mà người dùng cung cấp cho các nền tảng AI có được coi là một tác phẩm?
Liệu chúng có được bảo hộ bởi Luật Bản quyền?
Khi AI trở thành công cụ hỗ trợ sáng tạo
Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ AI tạo sinh đang làm thay đổi sâu sắc cách con người sáng tạo nội dung. Từ thiết kế đồ hoạ, sản xuất video đến xây dựng nội dung quảng cáo, AI ngày càng được ưa chuộng rộng rãi như một công cụ hỗ trợ đắc lực trong nhiều lĩnh vực.
Anh Thôi Ninh, nhân viên một công ty truyền thông quảng cáo tại thành phố Trịnh Châu (Tỉnh Hà Nam, Trung Quốc) cho biết: “Hiện nay, AI gần như đã trở thành công cụ không thể thiếu trong công việc thiết kế đồ hoạ của chúng tôi”.
Theo anh Thôi Ninh, doanh nghiệp nơi mình làm việc đã đưa AI vào hầu hết các khâu của quy trình thiết kế. Chẳng hạn, khi thiết kế bao bì sản phẩm, AI có thể hỗ trợ tạo nội dung quảng bá, đề xuất yếu tố hình ảnh, phối màu và tối ưu phương án thiết kế nhiều lần để nâng cao hiệu quả sáng tạo.
Không chỉ trong lĩnh vực thiết kế, AI cũng đang mở ra hướng sản xuất nội dung mới cho các nhà sáng tạo cá nhân.
Tiểu Vũ, một nhà sáng tạo nội dung chuyên làm video ngắn bằng AI tại Trung Quốc, hiện nay thường xuyên đăng tải các video và phim ngắn do AI tạo ra trên tài khoản cá nhân.
Nội dung trong các video của anh đã trải dài từ khoa học viễn tưởng, lịch sử cho tới chủ đề thú cưng. Một số video đã thu hút lượng xem lớn và mang lại doanh thu.
Theo Tiểu Vũ, quy trình tạo một sản phẩm video bằng AI hiện đã được đơn giản hoá đáng kể. Sau khi tải lên ảnh tĩnh của nhân vật chính, người dùng có thể trực tiếp lựa chọn góc quay, thông số ánh sáng và số lượng phân cảnh trong phần mềm AI.
Từ đó, chỉ cần nhập thêm nội dung tham chiếu và các câu lệnh gợi ý (prompt) theo mẫu có sẵn, hệ thống sẽ tự động tạo hoàn chỉnh một sản phẩm video.
Thực tế cho thấy AI đang góp phần thúc đẩy các mô hình làm việc hiệu quả cao, đồng thời tạo điều kiện cho sự xuất hiện của những “siêu cá nhân”, những người có thể độc lập hoàn thành nhiều công việc vốn trước đây cần đến cả một e-kip.
Một báo cáo khảo sát mới đây của Trung Quốc về đổi mới sở hữu trí tuệ cho thấy gần 80% người được hỏi có thái độ tích cực với AI, trong khi khoảng hơn 50% cho biết doanh nghiệp của họ đã triển khai ứng dụng công nghệ này.
Tuy nhiên, cùng với sự phổ biến của AI, các tranh luận liên quan đến quyền tác giả đối với nội dung do AI hỗ trợ tạo ra cùng ngày càng gia tăng.
Trao đổi về vấn đề này, ông Triệu Hổ, đối tác của Công ty Luật Trung Văn Bắc Kinh cho rằng những tranh cãi hiện nay có nhiều điểm tương đồng với thời kì đầu xuất hiện công nghệ nhiếp ảnh. Khi đó, xã hội cũng từng đặt câu hỏi liệu ảnh chụp của nhiếp ảnh gia có được bảo hộ quyền tác giả không.
Theo ông Triệu Hổ, trong tương lai, việc xác định quyền tác giả đối với sản phẩm do AI tạo ra có thể sẽ dựa trên mức độ tham gia và đóng góp trí tuệ của con người. Cũng như việc những đóng góp đó có tạo nên tính nguyên bản cho tác phẩm hay không.
Điểm mấu chốt nằm ở sự đầu tư sáng tạo nguyên bản của con người
Điều khiến nhà sáng tạo nội dung Tiểu Vũ ở Trung Quốc băn khoăn là nếu video AI do bản thân tạo ra bị người khác tự ý đăng tải, sao chép lại để trục lợi, liệu anh có thể bảo vệ quyền lợi của mình với lý do xâm phạm quyền tác giả hay không.
Trên thực tế, các tranh chấp liên quan đến quyền tác giả của nội dung AI hiện đang được các toà án xử lý theo nhiều hướng khác nhau.
Tháng 4 năm nay, Tòa án Dữ liệu và Tài nguyên thành phố Vô Tích, tỉnh Giang Tô (Trung Quốc) đã xét xử một vụ việc liên quan đến video ngắn do AI tạo ra. Theo đó, blogger họ Lý bị một người họ Phùng sao chép hàng loạt video, đăng tải lại và thu lợi nhuận.
Qua quá trình xét xử, tòa án xác định ông Lý là người trực tiếp sáng tạo phần kịch bản, lời thuyết minh và phụ đề cho các video, đồng thời nhiều lần điều chỉnh câu lệnh và chỉ dẫn cung cấp cho phần mềm AI.
Những thao tác này thể hiện rõ lựa chọn thẩm mỹ và dấu ấn cá nhân của người sáng tạo, trong khi AI chỉ đóng vai trò như một công cụ hỗ trợ kỹ thuật.
Từ đó, tòa kết luận video hoàn chỉnh của ông Lý có tính nguyên bản, thuộc nhóm tác phẩm nghe nhìn được Luật Bản quyền bảo hộ. Ông Lý được công nhận là chủ sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm này, còn ông Phùng bị yêu cầu bồi thường tổng cộng 100.000 Nhân dân tệ cho thiệt hại kinh tế và chi phí bảo vệ quyền lợi hợp pháp.
Liên quan đến vấn đề này, Phó Giáo sư Chu Nguy thuộc Đại học Chính pháp Trung Quốc cho rằng, trong quá trình AI tạo nội dung, nếu người dùng bỏ ra lao động sáng tạo, phù hợp với nguyên tắc "đổ mồ hôi trên trán" (Sweat of the brow), tức là đề cập đến việc tác giả nhận được bản quyền thông qua nỗ lực lao động.
Đồng thời, Phó giáo sư cho rằng nội dung có tính nguyên bản và được thể hiện trên một vật mang cố định, thì nhìn chung người đó có thể được xác định là chủ sở hữu quyền tác giả.
Tuy nhiên, không phải mọi nội dung liên quan đến AI đều mặc nhiên được bảo hộ.
Trong một vụ án khác do Tòa án Nhân dân quận Hoàng Phố, Thành phố Thượng Hải (Trung Quốc) xét xử, một công ty sáng tạo mỹ thuật cho rằng các câu lệnh (prompt) AI do họ biên soạn đã bị người khác sử dụng trực tiếp để tạo ảnh từ văn bản.
Dù vậy, tòa án nhận định các prompt này chỉ là sự liệt kê đơn giản các yếu tố, thiếu liên kết logic về mặt ngữ pháp và chưa thể hiện rõ dấu ấn sáng tạo mang tính cá nhân của tác giả. Vì vậy, phần nội dung này không được xem là tác phẩm và không được hưởng quyền tác giả.
Giải thích về trường hợp này, ông Triệu Hổ cho rằng tính nguyên bản có thể được hiểu ở hai khía cạnh. Thứ nhất, có thể được hiểu là “nguyên”, tác phẩm phải do chính tác giả độc lập hoàn thành, không sao chép từ người khác.
Thứ hai là “sáng”, nghĩa là nội dung phải đạt được đến mức độ sáng tạo nhất định. Theo ông luật bản quyền bảo hộ “tác phẩm” chứ không bảo hộ “sản phẩm”, những sản phẩm mang tính chức năng sẽ thuộc phạm vi điều chỉnh của luật sáng chế.
Trong bối cảnh AI ngày càng phổ biến, nhiều vấn đề mới cũng liên tục phát sinh. Các hiện tượng như “AI viết lại bài”, “AI tạo tin giả” hay sử dụng AI để chỉnh sửa tác phẩm gốc rồi kiếm lợi nhuận đang xuất hiện ngày càng nhiều.
Không ít họa sĩ minh họa và nhiếp ảnh gia của Trung Quốc hay nhiều quốc gia khác cũng phản ánh rằng tác phẩm của họ đã bị chỉnh sửa bằng AI và khai thác thương mại mà không được cho phép.
Theo thông tin từ trang tin tức Tân Hoa xã, hành vi sử dụng AI để “chỉnh sửa nhẹ” tác phẩm gốc vẫn bị xác định là xâm phạm quyền tác giả.
Bên cạnh đó, việc đăng tải các thông tin do AI tạo ra nhưng chưa được kiểm chứng cũng có thể bị xem là hành vi cạnh tranh không lành mạnh.
Để bảo vệ quyền lợi của mình, các chuyên gia Trung Quốc cho rằng người sáng tạo cần chủ động lưu giữ toàn bộ quá trình làm việc với AI, bao gồm prompt, các bước điều chỉnh, tham số và chỉ dẫn liên quan.
Ngoài ra, người dùng cũng cần chú ý đến các điều khoản liên quan đến bản quyền trong thỏa thuận của nền tảng AI và nên đăng ký quyền tác giả sớm sau khi hoàn thành tác phẩm.
Theo Phó giáo sư Chu Nguy, việc sử dụng AI để sáng tạo nội dung cần tuân thủ ba nguyên tắc cơ bản, đó là:
Thứ nhất, không xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của người khác, bao gồm quyền nhân thân và quyền tác giả;
Thứ hai, không đi ngược lại lợi ích công cộng và chuẩn mực đạo đức xã hội;
Thứ ba, thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ pháp lý liên quan, như gắn nhãn nội dung do AI tạo ra theo quy định.
*Theo trang tin Tân Hoa xã
