Grab, nền tảng gọi xe và giao đồ ăn lớn nhất Đông Nam Á, đang áp dụng mức lãi suất hằng năm vượt quá 230% đối với các khoản vay ngắn hạn cung cấp ngay trên ứng dụng cho tài xế tại Philippines. Con số này cao gấp khoảng 5,5 lần mức trần mà các công ty tín dụng được phép đưa ra.
Có trụ sở tại Singapore, Grab cung cấp các khoản vay cho nhiều “đối tác” tài xế tại nhiều quốc gia Đông Nam Á, dù cơ chế ở mỗi nước không hoàn toàn giống nhau. Tại Philippines, nơi Grab và công ty con Move It có khoảng 50.000 tài xế hoạt động, quyền tiếp cận khoản vay dựa trên hiệu suất làm việc và thường được giới thiệu như một phần thưởng sau một thời gian làm việc ổn định.
Một tài xế tên John cho biết anh đủ điều kiện vay sau ba tháng giao đồ ăn và chở khách tại tỉnh Rizal cho Grab và Move It. Anh vay 11.000 peso (khoảng 188 USD) từ Grab Finance để sửa chữa và bảo dưỡng xe. Khoản vay được hoàn trả bằng cách trừ tự động khoảng 95,30 peso mỗi ngày từ ví điện tử trong ứng dụng trong 150 ngày, tổng cộng 14.294 peso. Nền tảng quảng cáo lãi suất “đơn hàng tháng” là 5,99%, nhưng do hình thức trả góp hằng ngày, lãi suất hiệu dụng (EIR) thực tế lên tới 277% mỗi năm.
“Tôi chấp nhận vì không thực sự có lựa chọn nào khác. Dù lãi cao nhưng tiện”, anh nói.
Các luật sư trao đổi với Nikkei Asia cho biết lãi suất của Grab Finance là hợp pháp và công ty đã đăng ký với Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Philippines. Tuy nhiên, năm 2023, Tòa án Tối cao Philippines từng phán quyết mức EIR 36%/năm của một công ty cho vay thế chấp là “quá mức và vô lương tâm”. Grab không phủ nhận nhưng cho rằng việc áp dụng cách tính lãi suất năm cho một khoản vay vi mô ngắn hạn là “so sánh khập khiễng”. Công ty nhấn mạnh các khoản vay “không tính lãi kép” và EIR được nêu rõ trong điều khoản gửi tới người vay.
Grab lập luận rằng lãi suất năm truyền thống được thiết kế cho các khoản nợ dài hạn như thế chấp; còn với các đối tác - những người khó tiếp cận ngân hàng - giá trị nằm ở khả năng tiếp cận và quản lý dòng tiền.
Với những tài xế như John, hệ thống nhanh và tiện lợi vì thu nhập và khoản trừ nợ cùng nằm trong một ví điện tử. Tuy nhiên, họ không thể tất toán sớm trong một lần mà phải duy trì đủ tiền trong ví; nếu không, ứng dụng sẽ tạm ngừng nhận cuốc.
Một lãnh đạo hiệp hội taxi xe máy (giấu tên) cho rằng các điều khoản này giống như một “hợp đồng lao động ngầm”, khiến tài xế phải tiếp tục làm việc. “Ứng dụng không ép bạn vay và bạn có thể thực sự cần tiền,” người này nói. “Nhưng ‘ông vua’ thì biết cách giữ nô lệ trong xiềng xích”.
Grab và Move It hiện dẫn đầu Philippines về số lượng tài xế. Theo chia sẻ của 7 tài xế cụ thể với Nikkei Asia, vào ngày thuận lợi, họ mang về khoảng 1.000 peso sau ca làm 12 giờ.
Những năm gần đây, các ứng dụng vận tải và giao hàng tại Philippines liên tục tinh chỉnh sản phẩm vay trong ứng dụng cho tài xế và shipper. Angkas cung cấp khoản vay nâng cấp xe, còn Grab quảng bá khoản vay tiền mặt phổ biến. Phần lớn tài xế xuất thân thu nhập thấp nên xem đây là “phao cứu sinh” tài chính nhanh chóng.
Chuyên gia phân tích tài chính Rod Barit cho biết: “Công bằng mà nói, họ cung cấp khả năng tiếp cận tín dụng mà nhiều người khó có được từ ngân hàng truyền thống. Người có ít lại phải trả lãi cao hơn”.
Mức lãi suất được quảng cáo ban đầu có vẻ dễ chấp nhận, nhưng theo chuyên gia tài chính Rod Barit, chi phí thực tế có thể tăng vọt do cơ chế khấu trừ hằng ngày.
“Vì trả dần mỗi ngày, chi phí ‘thực’ cho số tiền bạn thực sự đang cầm trong tay cao hơn nhiều so với mức lãi suất được công bố,” ông nói. Ông cũng cho biết cấu trúc khoản vay này giúp công ty giảm rủi ro vì việc thu hồi nợ bắt đầu ngay lập tức.
Grab cho biết nhiều tài xế đánh giá cao việc hoàn trả bằng các khoản nhỏ mỗi ngày. Công ty khẳng định mình là tổ chức cho vay được cấp phép hợp pháp và mục tiêu là cung cấp kênh tín dụng an toàn. Theo công ty, cơ chế này “phù hợp với thực tế dòng tiền của đối tác và bản chất ‘làm bao nhiêu hưởng bấy nhiêu’ của công việc”.
Tuy nhiên, nhiều nhà phân tích và nghiên cứu cho rằng mô hình này khiến tài xế bị “trói chặt” với ứng dụng và rơi vào vòng xoáy nợ kéo dài. Grab không tiết lộ có bao nhiêu tài xế đang vay tiền qua ứng dụng, nhưng các nguồn tin mà Nikkei Asia trao đổi đều cho rằng hình thức này rất phổ biến.
Báo cáo tài chính quý IV/2025 của Grab Holdings (niêm yết trên Nasdaq) cho thấy tổng giá trị giải ngân khoản vay tăng 53% so với cùng kỳ, đạt 979 triệu USD trong giai đoạn tháng 10–12. Tổng danh mục cho vay tăng 118% so với năm trước, lên 1,2 tỷ USD - hơn gấp đôi mức của năm trước đó. Dịch vụ tài chính hiện chiếm khoảng 10% tổng doanh thu năm của tập đoàn. Công ty cũng cho biết tỷ lệ nợ xấu trên 90 ngày vẫn nằm trong “ngưỡng chấp nhận rủi ro”.
Một báo cáo năm 2025 của tổ chức vận động Fairwork Philippines nhận định rằng do lao động nền tảng phải tự gánh “chi phí sản xuất mà nền tảng không chi trả”, thu nhập thực tế thường thấp hơn mức lương tối thiểu trung bình khoảng 650 peso/ngày, khiến nhiều người rơi vào cảnh vay nợ.
Rochelle Porras từ tổ chức lao động Ecumenical Institute for Labor Education & Research chỉ trích Grab đang thu lợi từ nhóm lao động vốn đã khó khăn tài chính. “Họ biết tài xế đang thiếu tiền và bản chất công việc đòi hỏi chi phí liên tục. Họ đang đặt cược vào sức lao động tương lai của tài xế, người phải gánh rủi ro thực sự và vòng lặp nợ nần, căng thẳng, phụ thuộc,” bà nói.
Cheryll Soriano, giáo sư Đại học De La Salle và trưởng nhóm nghiên cứu Resilient Platform Work Philippines, cho biết các nền tảng thường quảng bá khoản vay qua thông báo đẩy dựa trên thời gian làm việc và dữ liệu lái xe. “Chúng tôi có bằng chứng tài xế nhận được lời mời vay mới ngay cả khi chưa trả xong khoản vay trước,” bà nói. Bà cũng cho rằng tài xế khó nhận thức đầy đủ mức độ lãi suất vì họ chủ yếu chỉ thấy số tiền bị trừ hằng ngày.
Grab phủ nhận việc khuyến khích người dùng chọn kỳ hạn dài với lãi cao, khẳng định “không có chuyện thuật toán định hướng đối tác đến sản phẩm lãi suất cao hơn hoặc kỳ hạn dài hơn”. Tuy nhiên, công ty có tổ chức quay số trúng thưởng và tặng quà cho tài xế vay tiền theo một số điều kiện nhất định. Trong một chương trình Giáng sinh gần đây, tài xế phải chọn kỳ hạn trả dài nhất mới đủ điều kiện tham gia.
Theo: Nikkei Asia, Reuters
